|
Wystawa przedstawia relacje między człowiekiem a owadami, uzupełnione
o wybrane zagadnienia i zjawiska charakterystyczne dla tych
zwierząt.
Jeden z działów wystawy poświęcony jest gatunkom owadów szkodliwych
z punktu widzenia człowieka. Najbardziej znane i uciążliwe szkodniki
upraw należą do wielu rzędów i rodzin owadów. Najczęściej są
to chrząszcze, motyle i błonkówki, rzadziej muchówki czy prostoskrzydłe
(m.in. rzadko obecnie spotykana w Polsce szarańcza wędrowna).
Inna kategoria szkodników to szkodniki magazynowe – owady
żywiące się produktami spożywczymi i tekstylnymi naturalnego
pochodzenia, oraz przechowywanymi w domach i muzeach wypchanymi
okazami zwierząt. Większość tych owadów pochodzi z krajów tropikalnych
i podzwrotnikowych.
Szczególnie złą sławą wśród owadów cieszą się gatunki krwiopijne,
przenoszące choroby, zwłaszcza w krajach tropikalnych. Na wystawie
nie tylko można obejrzeć roznosicieli choroby Chagasa (pluskwiaki
Triatoma infestans i Rhodnius prolixus),
malarii (komary z rodzaju Anopheles) czy śpiączki afrykańskiej
(mucha tse-tse), ale również dowiedzieć się interesujących szczegółów
na temat ich biologii i przebiegu przenoszonych chorób.
Drugi dział wystawy jest poświęcony owadom pożytecznym. Wiele
gatunków drapieżnych i pasożytniczych to nasi sprzymierzeńcy
w walce ze szkodnikami roślin. Ogromna liczba gatunków padlinożernych
i koprofagicznych, chrząszczy czy muchówek, uczestniczy w przyrodzie
w przetwarzaniu substancji organicznych. Nie mniej liczna rzesza
błonkówek, muchówek, czy motyli zapyla kwiaty roślin uprawnych.
Niektóre gatunki owadów wykorzystywane są przez człowieka
bezpośrednio. Oprócz powszechnie znanej pszczoły miodnej i jedwabnika
morwowego należą do nich m.in. dostarczające szelaku, naturalnych
barwników lub garbników: czerwiec Laccifer lacca,
czerwiec polski Pophyrophora polonica, koszenila i niektóre
błonkówki z rodziny galasówek (Cynipidae).
Trzeci dział przedstawia wybrane zagadnienia entomologii –
przystosowania, sposoby życia, rozmiary i ubarwienie. Szczególnie
niezwykłe jest zjawisko regularnych wędrówek owadów; do najwytrwalszych
wędrowców należą niektóre motyle, zwłaszcza amerykański gaunek
Danaus plexippus. Poza motylami masowych przelotów
dokonują niektóre ważki, szarańczaki, niektóre muchówki, chrząszcze
i błonkówki.
Zwykle uderza nas dysproporcja rozmiarów największych i najmniejszych
ssaków – wielorybów i ryjówek. Tymczasem wśród owadów dysproporcja
między największymi (niektóre patyczaki, chrząszcze) a najmniejszymi
(błonkówki z rodziny Mymaridae, chrząszcze z rodziny
Ptiliidae) współczesnymi gatunkami jest prawie trzykrotnie
większa. Jedną z najbardziej rzucających się w oczy cech owadów
jest ich wspaniałe ubarwienie. Szczególnie podziwiane barwy
dziennych motyli i chrząszczy wywołane są najczęściej załamaniem
światła przechodzącego przez odpowiednio ukształtowaną, zewnętrzną
warstwę chityny. Często uczestniczą w tym łuski pokrywające
różne części ciała owada. Rzadziej ubarwienie wywołane jest
obecnością barwników.
Kształt i wzory na ciele owadów mają często charakter kryptyczny
(maskujący) lub, przeciwnie, odstraszający napastnika. Inne
owady upodabniają się barwą do gatunków trujących lub zaopatrzonych
w groźną broń, np. żądło, i dzięki temu omijanych przez drapieżniki.
Zjawisko to nosi nazwę mimikry i jest bardzo powszechne wśród
owadów. Inną ciekawą i częstą cechą tych zwierząt jest dymorfizm.
Najczęściej związany jest on z płcią. Czasami różnice w wyglądzie
samca i samicy są tak duże, że trudno uwierzyć, iż należą one
do tego samego gatunku. Niekiedy dymorfizm ma charakter sezonowy,
a różnice występują między kolejnymi generacjami. Przykładem
jest pospolity u nas motyl rusałka kratnik, którego pokolenie
wiosenne bardzo różni się ubarwieniem od pokolenia letniego.
To tylko niewielka liczba zjawisk, którymi zaskakują nas owady.
Część z nich trudno pokazać w gablotach muzealnych, poza właściwym
środowiskiem życia owadów. Wiele zaobserwować możemy sami, w
czasie wycieczek „na łono natury“, a nawet nie ruszając
się z domu, wystarczy się tylko rozejrzeć – owady są wszędzie.
|
