Dynia (Cucurbita)

Amerykański rodzaj dynia liczy około 30 gatunków, w tym 5 ważnych z gospodarczego punktu widzenia:

  • dynia olbrzymia - Cucurbita maxima
  • dynia zwyczajna - Cucurbita pepo, tu należy kabaczek, cukinia i patison
  • dynia piżmowa - Cucurbita moschata
  • dynia figolistna - Cucurbita ficifolia
  • dynia "ayote" - Cucurbita argyrosperma

Występowanie i rys historyczny

W Polsce znaczenie w uprawie mają tylko 2 gatunki - dynia olbrzymia i dynia zwyczajna, do której należą dynia makaronowa, kabaczek, cukinia i patison. Jonathan Roberts pisze w swojej książce, że dynie są rodowitymi Amerykanami i nie znano ich w Europie do czasów Kolumba. Tu trafiły dopiero 50 lat po jego pierwszej podróży. Wspomniany autor pisze, że przypuszcza się, że amerykańskie rośliny dyniowate wykształciły się bardzo wcześnie w Ameryce Środkowej i Południowej z tykwopodobnych owoców o gorzkim miąższu i jadalnych nasionach. Indianie zaczęli je uprawiać właśnie ze względu na bogate w oleje i białko ziarna. Odmiany o smaczniejszym miąższu pojawiły się znacznie później. W Polsce dynia znana była już w XVI w. jako roślina lecznicza i uprawiano ją dla celów medycznych. Dynie występują w bardzo dużej liczbie kształtów i rozmiarów - od bardzo małych, najczęściej ozdobnych, po bijącą światowy rekord 400 kilogramową dynię olbrzymią.
W Polsce znaczenie gospodarcze dyni nie jest jeszcze duże. Uprawiana jest głównie na działkach i w przydomowych ogródkach. Jednak w ostatnich latach zainteresowanie uprawą tej rośliny wyraźnie wzrasta, szczególnie dyni zwyczajnej, tym bardziej, że roślina ta daje duże plony z 1 ha i jest prosta w uprawie, więc może być warzywem tanim. Ponadto można ją przechowywać przez kilka miesięcy, co przyczynia się do wzbogacenia asortymentu warzyw spożywanych w okresie późnojesiennym i wczesnozimowym.

Charakterystyka botaniczna

Dynia ma najmniejsze wymagania klimatyczne ze wszystkich warzyw dyniowatych. Nasiona kiełkują w temperaturze powyżej 12°C po 6-8 dniach, a minimalna temperatura wzrostu to 8°C (optymalna 25°C). Roślina ginie w temperaturze 0°C. Dynia wymaga dużo światła i źle rośnie w zacienieniu. Ma bardzo wysokie zapotrzebowanie na wodę, a jej wymagania glebowe są jak ogórka. Przy dobrym nawożeniu i nawadnianiu udaje się nawet na piasku. Dyniowate nie mogą być przedplonem, a stanowisko po sobie zostawiają w dobrej strukturze i bez chwastów.
Dynia jest rośliną zielną, roczną, o silnie płożących się pędach. Niektóre tylko odmiany mają pokrój krzaczasty. Pędy dyni w przekroju poprzecznym są wewnątrz puste, a na zewnątrz pokryte sztywnymi włoskami. System korzeniowy dyni jest dobrze rozwinięty, lecz płytki. Z węzłów na pędzie wyrastają często korzenie przybyszowe, które uzupełniają system korzeniowy i chronią przed wywracaniem przez wiatr. Liście dyni są duże sercowate lub dłoniaste szorstko owłosione. Kwiaty dyń również są duże, żółte, rozdzielnopłciowe i obcopylne. W korzystnych warunkach uprawy kwitnienie rozpoczyna się po 40-60 dniach od siewu i trwa wiele tygodni. Pierwsze ukazują się kwiaty męskie, a tylko niewielka część kwiatów żeńskich zawiązuje owoce. Owocem dyni jest jagoda fałszywa zrośnięta z dnem kwiatowym, a część jadalna powstaje ze ściany mięsistej zalążni. Może być barwy pomarańczowej, kremowej, zielonkawej lub białej. Nasiona dyni są duże, gdyż zawierają materiały pokarmowe w silnie rozwiniętych liścieniach. Rozmieszczone są w środkowej części owocu - w 1g znajduje się 4-6 nasion. Do obsiania 1ha potrzeba 3-5 kg nasion. Nasiona przechowywane w optymalnych warunkach zachowują zdolność kiełkowania do10 lat. Można je siać na pryzmach kompostowych - wtedy nie wymagają nawożenia.
Amerykanie nadali grupom odmian dyni zwyczajnej i olbrzymiej nazwy (Kwietnik nr 10/98 s.15):

  • "Patum" czy "Squash family" - dynie uprawiane w ogrodzie na domowe potrzeby
  • "Pumpkin" - dynie na paszę



Dynia olbrzymia - Cucurbita maxima Duchesne

Występowanie i rys historyczny

Jonathan Roberts w swojej książce "Fascynujące dzieje owoców i warzyw" podaje, że ta właśnie dynia stanowiła podstawę pożywienia Inków oraz, że dowody na jej uprawę znaleziono na wybrzeżu Peru i pochodzą one sprzed 2000 lat p.n.e., choć nie ma dowodów na to, że do przybycia Kolumba uprawiano ją na północ od równika. A. i J. Szweykowscy potwierdzają, że dynia ta uprawiana jest tam od najdawniejszych czasów bo już w neolicie, a obecnie na całej kuli ziemskiej.


Cucurbita maxima

Jest to jeden z dwóch gatunków uprawianych w naszym kraju (obok dyni zwyczajnej), gdyż znakomicie czuje się w chłodniejszym klimacie. Dynia ta popularnie nazywana jest u nas banią (Działkowiec nr 6/97 s.34). Rodzi największe na świecie owoce, bo do 100 kg, a rekord wynosi 400 kg.

Charakterystyka botaniczna

Jest to roślina roczna, jednopienna, o łodygach płożących się i dochodzących do 5 m długości, w przekroju okrągłych. Liście osadzone na długich ogonkach są 5-7 klapowe i mają zaokrąglone zatoki. Kwiaty złocistożółte, dość duże. Owoce jagodokształtne, różnej wielkości, w optymalnych warunkach wręcz olbrzymie. W zależności od odmiany i uprawy owoce mają zróżnicowane kształty i barwę. Łupina owocu twarda, najczęściej żółtawopomarańczowa, niejadalna.


Cucurbita maxima
Natomiast jadalny miąższ jest prawie bez włókien. Wewnątrz bardzo liczne nasiona, które są płaskie, białawe, jajowate w kształcie, słabo obrzeżone, matowe i prawie gładkie. Nasiona dyni olbrzymiej są duże - masa 1000 szt. to około 500 g. Roślina ta również jest doskonałą paszą dla zwierząt. Owoce zbiera się jesienią i można je przechowywać miesiącami bez straty jakości. Dynię olbrzymią zbieramy w fazie dojrzałości fizjologicznej tzn. całkowicie dojrzałe. Poznaje się to po mocno stwardniałej skórce i charakterystycznym dźwięku przy opukiwaniu owoców.
Istnieje wiele odmian dyni olbrzymiej, a niektóre wydają owoce rzeczywiście olbrzymie, bo dochodzące średnio do 50 kg.
W doborze odmian na polskim rynku dyń z odmian dyni olbrzymiej można wymienić:
  • 'Bambino' rodzącą około 15 kg owoce o ciemnopomarańczowym miąższu, ma większą zawartość cukrów, karotenu i witaminy C,
  • 'Melonową Żółtą' dającą 25-30 kg owoce o delikatnej, pomarańczowej skórce. Obie te starsze odmiany zajmują dużą powierzchnię terenu uprawy, a z nowych odmian:
  • 'Ambar': bardzo wartościowa odmiana - jej zielone z szarymi paskami owoce zawierają dużo suchej masy - 3x więcej niż inne (15-18%), dużo beta-karotenu, bo 10-12 mg w 100g świeżej masy tj. 7x razy więcej niż w innych odmianach i 4x więcej białka bo 4,4 g w 100 g świeżej masy. Ważne jest to, że odmiana ta nie kumuluje metali ciężkich i azotanów. Ze względu na grubą skórkę i brak pustych przestrzeni zapewnia przechowywanie nawet do końca marca bez utraty witaminy C,
  • 'Amazonka': pomarańczowa, rodzi średnio 3-6 kulistych owoców o masie 1-1,5 kg zawierających dużo karotenu, nadających się więc na przetwory dla dzieci - to doskonały surowiec dla przetwórstwa,
  • 'Aura' F1: rodzi owoce do 3 kg, jest to pierwsza polska odmiana mieszańcowa, wartościowa do uprawy amatorskiej i dla przemysłu spożywczego.

 

Pośród dyń olbrzymich jest wiele odmian ozdobnych np. 'Mandarin', która ma pomarańczową skórkę i ciekawie wyrzeźbione żeberka. W czasopiśmie "Kwiaty" nr 1/98 czytamy o dyni olbrzymiej turbanowej - Cucurbita maxima var. turbaniformis.


Cucurbita maxima
Jest to forma ozdobna dyni olbrzymiej - ma zastosowanie do dekorowania wnętrz. Owoce jej rzeczywiście mają kształt turbanu, są dość duże, bo o średnicy do 25 cm, najczęściej o barwie kremowobiałej z pięknym pomarańczowym berecikiem. Odmiana ta jest godna szerszego rozpropagowania ze względu na łatwość uprawy i dużą dekoracyjność.


Dynia zwyczajna - Cucurbita pepo L.

Występowanie i rys historyczny

To najczęściej uprawiana w Polsce dynia. Do gatunku dyni zwyczajnej należą: kabaczek, cukinia, dynia bezłupinowa, dynia makaronowa (grupa odmian o wydłużonych owocach) oraz patison. Pochodzi z Meksyku i płd. stanów USA. Była jedną z najwcześniej uprawianych roślin w Nowym Świecie. Jej nasiona znaleziono w jaskiniowych grobowcach sprzed 10 tysięcy lat w Meksyku. Z. Mazurek w swoim artykule pt. "Kolorowe i pękate. Dynie z własnego ogródka." (Kwietnik nr 10/98 s.15) pisze, że dynie już od 4000 lat p.n.e. odkryli i zaczęli uprawiać Inkowie. Dynia była dla nich obiektem kultu i źródłem pożywienia oraz lekarstw, a także dostarczała inspiracji do wytwarzania wyrobów garncarskich i naczyń. Już na długo przed Kolumbem Indianie uprawiali wiele odmian dyni na terenach ciągnących się wzdłuż kanadyjskich jezior.

Obecnie dynię tę zalicza się do najstarszych indiańskich roślin uprawnych. Kwiaty dyni Indianie uważali za symbol płodności i urodzaju, a także za przysmak Dla Indian była ona zarówno pokarmem jak i afrodyzjakiem. Jonathan Roberts pisze, że do czasu przybycia do Ameryki Kolumba rdzenni Amerykanie uprawiali już dynie zwyczajne obok kukurydzy i fasoli na terenach wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki Północnej aż po Kanadę.
Cucurbita pepo
Rozprzestrzenienie się roślin dyniowatych na cały świat nastąpiło dopiero po odkryciu Ameryki. Pierwsi osadnicy i misjonarze nie znali się na rolnictwie i miejscowych roślinach. To właśnie Indianie pokazali im jak uprawiać dynie na polu kukurydzy nawożonej śledziami.
Podobnie jak ziemniaka, również dynię sprowadzili z Ameryki do Eurazji Hiszpanie. W Europie znana od XVI w., a uprawa jej rozwinęła się w wieku XVII. Współcześnie wiele jej odmian spotyka się na całym świecie.

 

Charakterystyka botaniczna

Jest to roślina roczna, jednopienna, o leżących lub wspinających się, kanciastych łodygach do 10 m długości. Cała szorstko owłosiona. Wspina się po podporach za pomocą rozgałęzionych wąsów czepnych. Liście ma ogonkowe, skrętolegle ułożone, 5-klapowe o klapach ostrych oddzielonych od siebie wyraźnymi, tępymi zatokami. Kwiaty, rozdzielnopłciowe, męskie osadzone w pęczkach, żeńskie osadzone pojedynczo w kątach liści. Kielich dzwonkowaty, korona złocistożółta, lejkowata, duża. Owoce mają rozmaite kształty - od silnie wydłużonych i walcowatych, poprzez kuliste, aż do bardzo spłaszczonych i dyskowatych, mogą być proste lub zagięte, a nawet wężowate. Owoce tej dyni są mniejsze, ale mogą być i duże (średnio do 40 cm średnicy i do 50 kg wagi), o twardej, zielonej, pomarańczowej lub żółtej łupinie oraz włóknistym, żółtawym miąższu z licznymi nasionami. Te są płaskie, jajowate, gładkie, matowe, ze zgrubiałym obrzeżeniem, barwy brudnobiałej lub żółtawej. Nasiona zawierają 35-45% tłuszczów i są używane w przemyśle cukierniczym i piekarskim.


Cucurbita pepo
Szypułki owoców są twarde o 5-8 nierównych bruzdach i nie rozszerzają się u nasady owocu.Ogólnie wśród tego gatunku zaznacza się duża rozmaitość pod względem kształtu owoców, ich barwy, koloru miąższu i jego smaku.
Dynia zwyczajna uprawiana jest w strefie tropikalnej i subtropikalnej całego świata, a także w strefie umiarkowanej gdzie rośnie w ogrodach, na polach i pod osłonami. Przede wszystkim w Ameryce i rejonie śródziemnomorskim. Udaje się we względnie niskiej temperaturze, lepiej niż inne dynie.
W tropikach uprawia się ją w położeniach górskich, gdzie szybko rośnie i po 3 miesiącach od siewu wydaje pierwsze owoce, które w chłodnych i suchych miejscach mogą być przechowywane przez długi czas. Owoce dyni zwyczajnej takich odmian jak kabaczek i patison zbieramy stopniowo, w miarę jak dorastają do najbardziej poszukiwanej wielkości. Najlepsze do spożycia kabaczki mają 20 cm długości i 6-8 cm średnicy. Owoce cukinii zbieramy, gdy osiągną długość 8-12 cm i średnicę 3-4 cm lub są całkowicie dojrzałe, gdyż wtedy długo się przechowują. Owoce dyni bezłupinowej i makaronowej zbieramy w fazie dojrzałości fizjologicznej ze względu na przechowywanie, niedojrzałe do bezpośredniego spożycia.


Odmiany

W obrębie tego gatunku wyodrębniono wiele odmian uprawnych, które są użytkowane w rozmaity sposób. Jest to przede wszystkim stara roślina jadalna, roślina oleista, wyrabia się z niej alkohol, jest rośliną leczniczą i pastewno-paszową (zwłaszcza dla świń). Jedna z odmian to dynia oleista - Cucurbita pepo var. oleifera. W nasionach tej dyni, które są długie do około 3 cm znajduje się 23-50% bardzo cennego oleju jadalnego, zawierającego wiele witamin, który dość szybko schnie i używany jest również do celów technicznych. Inna odmiana to dynia szparagowa, zwana kabaczkiem - Cucurbita pepo var. giraumontia, dość popularne już u nas warzywo. Dynia ta ma wydłużone owoce, niedojrzałe są bladozielone, później żółkną.

Do tego gatunku należy wiele odmian ozdobnych. Jagodokształtne owoce tych odmian mają różne formy - przypominają gruszkę jak odmiana 'Pepo Blue Hubbara', jabłko, pomarańczę, maczugę, kolbę, turban np. u dyni meksykańskiej 'Alladin' czy butelkę, syfon lub delfina. Mają różne zabarwienie i często interesującą, gruzełkowatą lub brodawkowatą powierzchnię jak odmiana 'Giranman Caleux d'Eysines' lub krótkie wyrostki jak dynia cierniowa, u której charakterystycznym elementem jest wianek cierniowy otaczający szypułkę. Najczęściej są zielone lub pomarańczowe, dwubarwne lub paskowane. Okrywa tych dyń jest twarda, a miąższ bezużyteczny. Stanowią ciekawy, dekoracyjny element w naszych ogrodach jako rośliny pnące lub ozdoba w mieszkaniu, gdy dekorujemy je zasuszonymi owocami. W przydomowych ogrodach nadają się do szybkiego okrywania dużych powierzchni, skarp czy kompostu jako tzw. roślina okrywowa. Do takich ozdobnych odmian należy Cucurbita pepo 'Sułtański Turban'.

Z. Podbielkowski w "Słowniku Roślin Użytkowych" dzieli dynie zwyczajne na główne odmiany:

  • Cucurbita pepo convar. microcarpina Greb. - odmiany ozdobne, o licznych drobnych owocach
  • Cucurbita pepo convar. pepo L. - odmiany o dużych, owalnych owocach jadalne, oleiste (np. var. styriaca Greb) i pastewne
  • Cucurbita pepo convar. giromontiina Greb. - odmiany o owocach silnie wydłużonych, jadalnych jak np. kabaczki i cukinia (cukiny), a także odmiana oleista Cucurbita pepo var. oleifera Pietsch
  • Cucurbita pepo convar. patissonina Greb. - odmiany o owocach spłaszczonych, jadalnych tzw. patisony

M. Orłowski w swoim podręczniku dzieli odmiany botaniczne dyni zwyczajnej na podstawie sposobu ich wykorzystania do spożycia i wyodrębnia 4 grupy tych odmian:

  1. dynie, których najczęściej spożywane są owoce dojrzałe - przykład odmiany 'Mozelewska' i 'Makaronowa'
  2. tu należą odmiany kabaczka, którego owoce są jadane w stanie wyrośniętym, ale niezupełnie dojrzałym - przykład odmian 'Krzaczasty Bezrozłogowy' i 'Cocozelle von Tripolis'
  3. do tej grupy należy cukinia - Cucurbita pepo var. giromontiina - owoce jej zbiera się niewyrośnięte a jej odmiany są mieszańcami heterozyjnymi (F1), powstałymi w wyniku krzyżowania i dzięki czemu są bardzo zdrowe i plenne, ale z ich nasion mogą wyrastać rośliny często o innych, gorszych już cechach - przykład odmiana 'Elite Hybride Zucchini' i 'Storr's Green'
  4. tu należą rośliny, których owoce mogą być zbierane i spożywane w różnych fazach wzrostu, to patisony - Cucurbita pepo var. patisonina f. radiata.

B. Nowak obok kabaczka, cukinii i patisona wyróżnia jeszcze w obrębie tego gatunku dynię oleistą - Cucurbita pepo var. oleiferai odmiany ozdobne:

  • dynia brodawkowata - Cucurbita pepo var. verrucosa
  • dynia turbanowa - Cucurbita pepo var. pyxidonia
  • dynia jabłkowata - Cucurbita pepo var. pomiformis
Dynie z odmian ozdobnych, do dekorowania, zbiera się tylko zdrowe i nieuszkodzone, najlepiej razem z szypułką. Przed suszeniem należy każdy owoc oczyścić szmatką z jakichkolwiek zabrudzeń. Można przetrzeć szmatką namoczoną alkoholem lub zanurzoną w Cloroxie (1 cm3 płynu i 9 cm3 wody) w celach dezynfekujących, a następnie suszyć w przewiewnym i zacienionym miejscu przez najmniej 3-4 tygodnie. Można je później malować, ozdabiać lub odpowiednio przycinać (Działkowiec nr 11/02).
Cucurbita pepo var. pyxidonia



Cucurbita pepo L. var.giromontiina Greb

Kabaczek

Występowanie

W Europie w większych ilościach uprawia się je w Wielkiej Brytanii, we Włoszech i w Rosji, a powszechnie na Bałkanach i w Turcji.

Charakterystyka botaniczna

Nazwa kabaczek obejmuje grupy odmian typu dyni zwyczajnej o słabym wzroście. Kabaczek nazywany jest też dynią szparagową. Są to rośliny płożące lub wzniesione, o łodydze w przekroju pięciokanciastej. Owoce są wydłużone i mniejsze niż u dyni olbrzymiej. Liście podobnie pięcioklapowe, lekko ząbkowane. Nasiona również mniejsze, u nasady ścięte prostopadle (u dyni ścięte ukośnie).
W Polsce najczęściej uprawianą odmianą jest kabaczek 'Krzaczasty Bezrozłogowy'. Jest to roślina najczęściej o pokroju krzaczastym, o krótkich, półsztywnych pędach i wydłużonych owocach, dochodzących do 2-3 kg. Skórka tych owoców jest początkowo ciemnozielona, później bielejąca w miarę dojrzewania. Miąższ ma zielonkawobiały. Obok tej odmiany uprawia się też odmianę 'Weiser Busch'. Kabaczek jest bardzo delikatnym, smacznym warzywem przyrządzanym na różne sposoby. Od kabaczka wywodzą się: cukinia i patison.

Cukinia


Cucurbita pepo var. giromontiina Greb.
Występowanie

Cukinia jest bardzo popularna we Włoszech, obecnie często spotykana w Polsce.

Charakterystyka botaniczna

Jest to roślina o pokroju krzaczastym lub płożącym, o krótkich pędach. Owoce jej są silnie wydłużone, lekko żeberkowane o barwie ciemnozielonej, rzadziej żółtej, podobne do ogórków. Masa owoców waha się od 0,15 do 3kg i mają cienką, delikatną skórkę.

Cukinia ma również wiele odmian np. pnąca odmiana 'Black Forest' jest odmianą jadalną i równocześnie ozdobną. W rejestrze odmian roślin warzywnych widnieją następujące odmiany:
  • 'Atena' F1 - pierwsza polska odmiana mieszańcowa, pomarańczowa, której młode owoce są bardziej wartościowe od starszych,
  • 'Greta' F1 - o jasnozielonej skórce,
  • 'Astra' - o ciemnozielonych, maczugowatych owocach, odporna na mączniaka rzekomego,
  • 'Nimaba' - posiadająca ciemnozielone owoce do prawie czarnych, i inne odmiany: 'Acceste' F1, 'Ambasador' F1, 'Soraya', 'Storr's Green' F1.

Owoce kabaczków i cukinii zrywa się nie całkiem dojrzałe i dlatego zawartość witamin jest nieco mniejsza niż u dyni olbrzymiej. Kabaczek ma więcej suchej masy niż np. ogórek, daje też wyższy plon z ha. Wśród odmian cukinii i kabaczków rozróżnia się dużą rozmaitość kształtów, wielkości, zabarwień owoców. Różnią się też pokrojem i tak np. odmiana kabaczka 'Cocozelle von Tripolis' ma kształt butelkowaty, owoce o jasnozielonej skórce z ciemnymi smugami i są o pokroju krzaczastym. Polska odmiana 'Krzaczasty Bezrozłogowy' ma kształt butelki, skórkę owocu jasnozieloną, bielejącą gdy dojrzewa i zielony miąższ.
Kabaczki i cukinie dość dobrze się przechowują. Kabaczek w chłodzie przez ponad 10 dni, cukinia jest mniej trwała, bo w temperaturze 5-8°C można ją przetrzymać najwyżej do 10 dni.


Cukinia - Cucurbita pepo
var. giromontiina
fot. A. i P. Słomczyńscy [12]


Patison - Cucurbita pepo L. var. patisonina Greb. f. radiata Nois.

Występowanie i rys historyczny

Warzywo to jeszcze na długo przed przybyciem do Ameryki osadników europejskich było powszechnie spożywane przez Indian. W Europie, większe zainteresowanie wzbudził na Węgrzech w 1968 roku.

Charakterystyka botaniczna

Pokrój ma krzaczasty, owoce kształtu foremnego dysku z promieniście ułożonymi karbami np. u odmiany 'Gagat' lub w kształcie dzwonu czy babki np. u odmiany 'Disco', o masie od 0,5 do 2 kg. Inną odmianą jest 'Polo' F1 - pierwsza polska, heterozyjna odmiana patisona o kształcie płaskiego dysku z ząbkowanym brzegiem. Odmiana ta tworzy dużo kwiatów i smacznych owoców, które nadają się do jedzenia nawet na surowo, we wszystkich fazach rozwojowych, nawet te o twardej skórce. Owoce do konserwowania mają średnicę 4-6 cm, większe to tzw. sałatkowe mają 7-12 cm średnicy. Owoce odmiany 'Disco' nadają się do konserwowania w całości lub do kwaszenia na tzw. małosolne.

Patison - Cucurbita pepo
var. patisonina 'Disco'
fot. W. Legutko [52]
Cukinie, kabaczki i patisony do Polski przywędrowały z Włoch po drugiej wojnie światowej. Są obecnie bardzo popularne, ale uprawiane na niewielkich powierzchniach, głównie amatorsko. Ze względu na wartości odżywcze, walory smakowe i łatwość uprawy zasługują na szersze rozpowszechnienie, a przy niepotrzebnej w uprawie tych warzyw ochronie chemicznej, polecane są do spożycia jako "zdrowa żywność". Owoce tych roślin nie kumulują szkodliwych metali ciężkich, są dietetyczne i lekkostrawne.


Pokrewne odmiany

Ciekawą odmianą dyni ozdobnej jest odmiana 'Mandarin', wywodząca się od patisona.
Interesującą odmianą botaniczną dyni zwyczajnej jest artroka (Kwietnik nr 10/98 s.15). Roślina ta posiada duże, kuliste owoce o gorzkim miąższu. Spowodowane jest to zawartością w owocach wspomnianych wcześniej kukurbitacyn: związków, które są obecnie przedmiotem zainteresowania farmakologów (badania nad walką z rakiem). Artrokę, jak pisze autor artykułu, wyhodował w latach 30-tych polski inżynier Jerzy Hebowicz. Krzyżował on argentyński gatunek dyni z gatunkiem dyni uprawianej w Polsce. Hebowicz zainteresował się dyniami argentyńskimi po tym, jak te uratowały życie jego pracownika. Chorym w bardzo ciężkim stanie zaopiekowała się indiańska szamanka, gdy lekarze byli już bezradni. Tajemnicza mikstura, która uleczyła chorego, zrobiona była właśnie z owej dyni. Inżynier dzięki tej dyni też trzymał się długo młodo i zdrowo.

Dynia oleista - Cucurbita pepo L. var. oleifera Pietsch

Występowanie

Ta odmiana uprawiana jest w Styrii i Karyntii (Austria) od przeszło stu lat. W Polsce prawie nieznana.

Charakterystyka botaniczna

Roślina o krótkich, skupionych pędach. Ma bezłupinowe nasiona długie do 2,9 cm, okryte cieniutką, srebrzystą pokrywą nasienną, zawierającą 25-50 % tłuszczów. Roślina ta ma wielorakie zastosowanie. Z nasion wyrabia się doskonały olej jadalny używany do produkcji margaryny. Olej ten ceniony jest także jako olej techniczny. Makuchy z nasion tej dyni są doskonałą paszą, która chętnie jedzona jest przez bydło. Pasza ta zawiera około 58% białek i 8% tłuszczów, a podawana jest zwierzętom na surowo, jako parowana i kiszona. W Polsce znana jest dynia bezłupinowa 'Miranda'. Ma pokrój półkrzewiasty, tworzy 3-4 kulistospłaszczone owoce o wadze 3-4 kg, o jasnozielonej, marmurkowatej skórce. Skórka w miarę dojrzewania przebarwia się na pomarańczowo. Wewnątrz owocu widać liczne, duże, oliwkowozielone nasiona bez łupiny owocowonasiennej umieszczone w smacznym miąższu.


Dynia figolistna - Cucurbita ficifolia Bouche

Dynia ta różni się od innych gatunków dyń przede wszystkim kształtem liści, które przypominają liście figowca pospolitego Ficus carica L., znanej u nas figi (stąd jej nazwa).

Występowanie i rys historyczny


Pochodzi z Ameryki Środkowej. Występuje na meksykańskich i andyjskich wyżynach aż po Chile. Peruwiańscy Indianie uważają ją za pokarm już od ponad 5000 lat. Jonathan Roberts podaje, że przybyła do Europy przed 1613 rokiem, kiedy to przedstawiono ją w "Hortus Eystettensis", atlasie botanicznym księcia biskupa Eichstatt w Bawarii. Obecnie jest uprawiana w rejonach tropikalnych całego Nowego Świata, a także Afryki i płd.-wsch. Azji - przede wszystkim na Filipinach. Udaje się w stosunkowo niższych temperaturach i dlatego jest uprawiana na terenach wyżynnych i górskich na wysokości 1000-2800m n.p.m.


Dynia figolistna - Cucurbita ficifolia
fot. G. Thielmann [45]


Charakterystyka botaniczna

Jest rośliną krótkiego dnia. Rozmnaża się ją z nasion i stosunkowo późno zakwita. Ma charakterystyczne okrągłe lub owalne jagody do 50 cm średnicy. Okrywa ich jest gładka. Gdy są dojrzałe mają barwę marmurkowatą, zielonkawobiałą lub zieloną z białymi paskami i plamami. Miąższ owoców jest biały i włóknisty. W centralnej części znajdują się płaskie nasiona, które są podługowato-eliptyczne, wielkości 1,5-2,5 cm. Kiedy są wykształcone przybierają barwę brązową lub czarną. Owoce zbiera się dojrzałe lub niedojrzałe. W odpowiednich, chłodnych i suchych miejscach mogą być przechowywane całymi miesiącami.

Zastosowanie

Owoce są jadalne i wykorzystywane jako pokarm. Dynia figolistna dzięki odporności na choroby grzybowe jest stosowana jako podkładka do szczepienia ogórka i melona w uprawach pod osłonami. Jest również rośliną pastewną.


Dynia piżmowa - Cucurbita moschata (Lam.) Duch. ex Poir.

Występowanie i rys historyczny

Ta roślina dyniowata pochodzi z Meksyku i jest uprawiana w tropikach i subtropikach całego świata. Lubi wilgotne rejony południowe. Uprawia się ją na wysokich podporach nad podłożem, aby zabezpieczyć rośliny przed chorobami grzybowymi. Istnieją dowody na to, że dynię piżmową uprawiano w południowym Meksyku już 5000 lat p.n.e. U nas czasem uprawiana jest w ogrodach przydomowych dla jadalnych owoców.

Charakterystyka botaniczna

Jest to roślina roczna o łodydze leżącej lub wspinającej się, dochodzącej do 5 m długości. Jej blaszki liściowe nerkowatego kształtu są miękko owłosione i lekko pierzasto klapowane i często białoplamiste. Klapy oddzielone są od siebie ostrymi zatokami. Wąsy czepne są rozgałęzione.

Dynia piżmowa - Cucurbita moschata
fot. B. Nowak i B. Schulz [45]
Kwiaty dzwonkowate charakteryzują się tym, że wolne końce płatków w czasie kwitnienia są rozłożone lub silnie wywinięte do tyłu. Kwiaty są rozdzielnopłciowe: męskie ustawione w kątach liści w pęczkach, a żeńskie pojedyncze. Korona jest jasnożółta do 10 cm średnicy. Dynia piżmowa ma bardzo zróżnicowane w kształcie i wielkości owoce - najczęściej podobne do melona.
Są one tępo żebrowane i najczęściej szeroko okrągławe do jajowatych lub podłużnie eliptyczne, o średnim ciężarze do 20 kg. Okrywa zewnętrzna jest szara, zielona, żółto-niebieskawa lub czerwonawa, zazwyczaj w beżowe i ciemnozielone plamy lub prążki z woskowym nalotem. Robi wrażenie wielobarwnej. W odróżnieniu od innych dyń, okrywa jest miękka, a twarda 5-kanciasta i pobruzdowana szypułka rozrasta się w miejscu połączenia z owocem w szeroki dysk. Owoc wypełniony jest ciemnożółtym, prawie bezwłóknistym i słodkawym miąższem pachnącym piżmem, a w dużej, środkowej, pustej części owocu znajdują się liczne, brudnobiałe lub brązowe nasiona, które są prawie gładkie i matowe. Nasiona te są tępo ząbkowane, płaskie i mają wymiary 13-20 x 7-12 mm. Roślinę rozmnaża się z nasion. Owoce dojrzewają w 3-4 miesiące po kwitnieniu. Zebrane owoce zachowują trwałość do 10 dni w warunkach klimatu tropikalnego, a przy 10°C - nawet kilka miesięcy. Do spożycia nadaje się miąższ dojrzałych i niedojrzałych dyń.

Gatunki pokrewne

Ten gatunek posiada również ozdobne walory jak np. Cucurbita moschata 'Tristan' - szara z wyraźnymi żeberkami.
Podobna do dyni piżmowej jest pochodząca także z tropików Ameryki dynia olbrzymia - Cucurbita maxima Duchesne ex Lamk., która ma prawie okrągłe i rozrastające się szypułki owocowe, a miąższ owoców włóknisty i rozpadający się przy gotowaniu. Gatunek ten jest mniej ciepłolubny i dlatego może być uprawiany w klimacie umiarkowanym. Innym pokrewnym gatunkiem jest uprawiany w ciepłych krajach Cucurbita mixta Pang. o obruzdkowanych szypułkach, twardookrywowych, włóknistych owocach i nasionach oskrzydlonych na krawędziach.