Rośliny dyniowate - opis botaniczny

Za Jonathanem Robertsem:
Dyniowate - Pliniusz Starszy po raz pierwszy wspomniał o tykwie w swojej "Historii naturalnej" z 77 roku - sprawiały botanikom kłopoty, począwszy od "Zielnika" Gerarda z 1597 roku aż po wiek dwudziesty. Szczególnie problematyczna jest identyfikacja i nazewnictwo: melony często przypominają dynie, a to, co dla jednego jest dynią dla drugiego jest tykwą.

Rośliny dyniowate - ogólne wiadomości

Rodzina dyniowatych (Cucurbitaceae) na świecie obejmuje około 120 rodzajów i około 800 gatunków (różnie u różnych autorów). Występują na obszarach tropikalnych i subtropikalnych, a tylko nieliczne rosną dziko w krainach o klimacie umiarkowanym. W Polsce uprawiane są jedynie tylko niektóre warzywa dyniowate jak ogórek, dynia (kabaczek, cukinia i patison), melon i arbuz. Jedyną rośliną rosnącą u nas dziko jest przestęp biały - Bryonia alba, a inne jak przestęp dwupienny - Bryonia dioica, kolczurka klapowana - Echinocystis lobata czy ziemniaczka sercowata - Thladiantha dubia są roślinami zdziczałymi, które uciekły kiedyś z ogrodów i zadomowiły się w naszym polskim krajobrazie. Coraz większą popularnością cieszą się u nas, za sprawą mody na zachodzie, dyniowate rośliny ozdobne np. tykwy - Lagenaria czy różnego rodzaju ozdobne odmiany dyni zwyczajnej - Cucurbita pepo np. 'Sułtański Turban' lub pnąca odmiana cukinii: 'Black Forest', czy dyni olbrzymiej - Cucurbita Maxima: dynia turbanowa 'Turbaniformis'. Uprawiane są jako jednoroczne rośliny pnące, zakrywające brzydkie miejsca w naszych ogródkach i cieszą oczy niezwykłymi barwami i kształtami owoców.

Rośliny z tej rodziny mają kilka charakterystycznych, wspólnych cech:

  • są to głównie rośliny zielne, często jednoroczne pnącza, bardzo rzadko krzewy lub niewielkie drzewka - najczęściej są roślinami płożącymi lub pnącymi się, ale wyhodowano już odmiany o pokroju krzaczastym (wygodniejsze w uprawie towarowej)
  • bardzo często opatrzone są wąsami czepnymi
  • szybko rosną, gdy zapewni się im odpowiednie i optymalne warunki
  • mają duże wymagania cieplne (ważna wysoka i stała temperatura)
  • mają duże wymagania glebowe (związane jest to z szybkim wzrostem)
  • zazwyczaj mają duże wymagania co do wilgotności gleby i powietrza (dość duże i miękkie liście- silna transpiracja), ale wygląda to różnie u różnych gatunków
  • wymagają sporego zasilania pokarmowego (duża masa i silny wzrost)
  • mają duże wymagania świetlne i są wrażliwe na wiatry
  • w większości są jednopienne i posiadają kwiaty rozdzielnopłciowe (np. u melona zdarzają się kwiaty obupłciowe)
  • budowa kwiatów bardzo podobna - 5 działek kielicha i 5 płatków korony, kwiaty najczęściej w żółtym lub pomarańczowym kolorze (dość często białe i rzadko czerwone u gatunków tropikalnych)
  • owoc najczęściej typu nibyjagody zrośniętej z dnem kwiatowym (tylko wyjątkowo torebki)
  • są roślinami owadopylnymi (w uprawach szklarniowych często zapyla się ręcznie). Niektóre odmiany dyniowatych zawiązują owoce bez zapylenia (partenokarpicznie). Taki owoc nie ma nasion w komorach nasiennych.
  • łatwo krzyżują się między sobą w obrębie rodzaju (należy zachować w uprawie odległość co najmniej 500 m)
  • nasiona dość długo zachowują zdolność kiełkowania
  • dyniowate zawierają goryczki (między innymi kukurbitacynę- terpen, który liściom i owocom nadaje gorzki smak); dzikie formy mają ich najwięcej a odmiany uprawne są ich zazwyczaj pozbawione
  • opisując tę rodzinę należy zwrócić uwagę na to, że zbieranie nasion z owoców uzyskanych na działce lub z owoców zakupionych jest błędem. Nasiona uzyskane z takich roślin są wątpliwej jakości ze względu na to, że dyniowate łatwo się krzyżują. Nasiona roślin dyniowatych kupujemy zawsze w renomowanych punktach sprzedaży. Oznaczone są one symbolem F1-oznacza to, że są to odmiany mieszańcowe, które wydadzą obfity i wyrównany plon pod warunkiem zapewnienia optymalnych warunków rozwoju.
  • owoce wszystkich dyniowatych muszą być zebrane przed przymrozkami, gdyż nadmarznięte szybko się psują

Jak widać, dyniowate mają wiele wspólnych cech, jednak poszczególne gatunki mniej lub więcej różnią się pod względem budowy, wymagań, zastosowań i sposobu użytkowania.

Dyniowate mogą być w naszych warunkach klimatycznych atakowane przez następujące choroby i szkodniki:

choroby:

  • alternarioza ogórka - grzyby z rodzaju Alternaria
  • antraknoza dyniowatych - grzyb Colletotrichum orbiculare
  • kanciasta plamistość ogórka - czynnikiem chorobotwórczym jest bakteria Pseudomonas lachrymans
  • mączniak prawdziwy ogórków - grzyb Erysiphe polyphage
  • mączniak rzekomy dyniowatych - grzyb Pseudoperenospora cubensis
  • mozaika ogórka - wirus Cucumber mosaic virus
  • parch dyniowatych - grzyb Cladosporium cucumerinum

szkodniki:

  • mszyca kruszynowo-ogórkowa - Aphis gossypii
  • przędziorek chmielowiec - Tetranychus urticae

Zastosowanie

Dynie, ogórki i melony to jedne z najstarszych roślin udomowionych przez człowieka. Na świecie praktycznie wszystkie części roślin dyniowatych, a więc liście, pędy, korzenie, kwiaty, nasiona, niedojrzałe, dojrzałe i przejrzałe owoce można wykorzystać w różnych celach - jako pożywienie, w przemyśle olejarskim, w medycynie do produkcji leków, w przemyśle kosmetycznym i w gospodarstwie domowym. Owoce roślin dyniowatych produkowanych na naszych rodzimych polach uprawia się z przeznaczeniem głównie do spożycia. Jadalne owoce dyniowatych spożywa się w fazie dojrzałości użytkowej, tzn. nie zawsze dojrzałe (ogórek, dynia zwyczajna, czyli kabaczek, cukinia i patison) lub fizjologicznej (dynia olbrzymia, melon i arbuz czyli kawon).

W Polsce największe znaczenie wśród dyniowatych ma ogórek, którego uprawy prowadzi się na polach jak też pod osłonami. Od paru lat coraz większego znaczenia nabiera uprawa dyni zwyczajnej, a głównie chodzi o kabaczka, cukinię i patisona.