Ogórek (Cucumis)

Ogórek siewny - Cucumis sativus L.

Występowanie i rys historyczny


Ogórek pochodzi z Indii, od dzikich jednorocznych roślin o owocach wielkości śliwki, które po raz pierwszy pojawiły się w okolicach Sahary, a następnie przedostały się do Azji. Naukowcy w czasie pierwszych badań nad ogórkami często mylili je z zielonymi, małymi melonami Cucumis chate. Jonathan Roberts w swojej książce pt. "Fascynujące dzieje owoców i warzyw" podaje, że ogórki po raz pierwszy udomowiono w rejonach śródziemnomorskich w pierwszym tysiącleciu p.n.e., mniej więcej w czasach starożytnej Grecji.


Cucumis sativus
Podobno po raz pierwszy ogórki zaczęto uprawiać w Indiach, u stóp wschodnich Himalajów. Tam do tej pory rośnie dzika forma ogórka Cucumis sativus var. hardwickii, którego owoce są małe i gorzkie. Nasiona tej rośliny po raz pierwszy na pewno zostały odnalezione przez archeologów w zachodniej Azji, w Asyrii około 715-600 roku p.n.e. Do Chin dostały się około 200 roku p.n.e. W basenie Morza Śródziemnego w czasach starożytnych były już szeroko uprawiane. Rzymscy ogrodnicy uprawiali ogórki jako pnącza przez cały rok w przenośnych koszach, które wystawiano na zewnątrz w zależności od pogody. W Anglii uprawiano ogórki już w czasach Henryka VII, a Kolumb zabrał je ze sobą na swoją wyprawę. Tam w cieplejszym klimacie szybko się rozwijały, a ich uprawy rozprzestrzeniły się na cały świat. Na nasze ziemie ogórek trafił w VIII w. z Bizancjum, potem trafił do Niemiec i do Zachodniej Europy. Obecnie jest uprawiany w wielu krajach strefy klimatycznej umiarkowanej i ciepłej, a główni producenci ogórków to Japonia, Turcja, Polska, Holandia, Egipt, Czechy, Słowacja i Węgry.


Charakterystyka botaniczna

   
Ogórek jest rośliną zielną, płożącą się lub wspinającą. Wytwarza 4-5-kanciaste, szorstko owłosione pędy długie na ponad 5 m z niepodzielonymi, spiralnie skręcającymi się, długimi wąsami czepnymi. Blaszki liściowe ma szorstko owłosione, w kształcie trójkątne do jajowatych, ale ostro zakończone, 3-7-klapowane i ząbkowane oraz o głęboko sercowatej nasadzie (20 x 15 cm).

Ogórek siewny - Cucumis sativus 'Dar'
fot. W. Legutko [52]
Ogonki liściowe mają do 20 cm długości. Kwiaty są z reguły rozdzielnopłciowe, żółte i dzwonkowate do 2 cm. Żeńskie kwiaty wyrastają pojedynczo, a męskie w grupach od 3 do 7 sztuk. Owoce zwisają lub leżą na podłożu - są eliptyczne, walcowate, jajowate, wężowe lub okrągłe, proste, mniej lub bardziej wygięte i bardzo różnej wielkości. W zależności od dojrzałości, cienka lub twarda okrywa jest gładka, szorstko owłosiona, brodawkowata, pomarszczona lub nawet kolczasta, zwykle podłużnie prążkowana barwy od ciemno zielonej do bladozielonej lub żółtozielonej i żółtej w stanie dojrzałym.
 

Miąższ jest zwarty, bardzo soczysty, barwy zielonawo do żółtawobiałego o łagodnym, słodkawo aromatycznym, czasem lekko gorzkim smaku. Miąższ ten otacza liczne płaskie podługowato-jajowate nasiona dł. do 1 cm otoczone wodnistymi, szklistymi osłonkami.
Najczęściej zjada się ogórki jako niedojrzałe, nie w pełni wyrośnięte i zielone. W tropikach na targowiskach dość często widuje się dojrzałe, żółte ogórki. W strefie umiarkowanej na dużych obszarach użytkuje się ogórki jako letnie warzywo owocowe lub całoroczne szklarniowe. Lekko schłodzone po zbiorze, niedojrzałe owoce zachowują trwałość prawie 2 tygodnie. Należy pamiętać, że temperatura poniżej 10°C powoduje uszkodzenia mrozowe na owocach. W ostatnich latach do uprawy zostało wprowadzonych wiele odmian typowo żeńskich lub z przewagą żeńskości - u tych roślin kwiaty żeńskie powstają w każdym międzywęźle (odmiany partenokarpiczne - 'Fason' F1, 'Polonez' F1, 'Gracius' F1). Nasiona są płaskie, wydłużone, barwy żółtobiałej - w 1g 30-60 szt., a zdolność kiełkowania zachowują do 10 lat. Ogórki są roślinami obcopylnymi, głównie zapylane przez pszczoły, a optymalna temperatura kiełkowania to 25-30°C.

Odmiany polowe ogórka różnią się sposobem ich użytkowania, wczesnością, długością okresu zbioru, skłonnością do żółknięcia owoców i odpornością na choroby. Dzieli się je na 5 grup:

  • odmiany korniszonowe
  • odmiany konserwowe grubobrodawkowe
  • odmiany konserwowe drobnobrodawkowe
  • odmiany do kwaszenia
  • odmiany sałatkowe

I właśnie od stopnia dojrzałości zależy ich sposób użytkowania; ogórki sałatkowe muszą być w pełni wyrośnięte i intensywnie zielone ('Monastyrski', 'Boruta' F1), do kiszenia - wyrośnięte, niezgrubiałe, zebrane trochę wcześniej niż sałatkowe ('Aladyn' F1, 'Cezar' F1), na konserwy muszą mieć określoną wielkość, ciemno zielony kolor, niezupełnie gładką skórkę(odmiana 'Atlas'), na korniszony bardzo małe i cienkie ('Rufus' F1), na pikle zupełnie dojrzałe (odmiany: 'Gracius', 'Burpless', 'Tasty', 'Green', 'Obi'). Warto zwrócić uwagę na odmianę 'Dar' - pierwszą polską odmianę o krzaczastym typie wzrostu i doskonałą do uprawy amatorskiej. Owoce ogórków w czasie uprawy mogą gorzknieć; prawdopodobnie na skutek zahamowania wzrostu spowodowanego suszą, nieodpowiednim nawożeniem lub wahaniami temperatur.

Melon, ogórek melon - Cucumis melo L.

Występowanie i rys historyczny

Melony preferują klimat tropikalny i subtropikalny. Ich ojczyzną jest Afryka. Dziko rosną na południe od Sahary aż do Transwalu. Rozwijają się tam na piasku np. nad brzegami Nigru. Przypuszcza się, że melon został udomowiony przez ludy Afryki już jakieś 2 miliony lat temu. Obecnie dzikie melony występują także w Azji Mniejszej przez Afganistan i Indie po Chiny, lecz mogą to być rośliny zdziczałe zawleczone z Afryki. Inne źródło podaje, że zasięg dzikiego melona obejmował niegdyś prawdopodobnie całą Afrykę Wschodnią, Arabię, Bliski Wschód i Indie Północne. Uprawa melona szczególnie była rozwinięta w Persji i w Azji Mniejszej. Dzikie jego formy to jednoroczne rośliny płożące o owocach wielkości śliwki. Są częściowo gorzkie i niejadalne. W Egipcie uprawa melonów znana była od najdawniejszych czasów. Egipcjanie używali melonów na pokarm, do wyrobu napojów, a nawet jako lekarstwa. Nasiona zaś jedli jako prażone lub solone.

 


Cucumis melo
Jonathan Roberts podaje, że wczesne dowody archeologiczne na obecność melonów w życiu człowieka są nieliczne. W Tirynsie, na bagnistych równinach Argolis, znaleziono trzy skamieniałe nasiona melona z epoki brązu (około 1000 rok p.n.e.).Inne nasiona znalezione we Wschodnim Iranie mogą liczyć tysiąc lat więcej. Zarówno słodkie jak i gorzkie melony pojawiają się w starochińskiej literaturze - "Szi Czing".
Chińska antologia z pierwszego tysiąclecia naszej ery zawiera szczegółowe opisy, a melon od dawna był w tym kraju zadomowiony. Grecy także znali owoc nadający się do jedzenia na surowo - nazywali go sikua, pepon lub melopepon (chodzi tu prawdopodobnie o kantalupę). Istnieje jednak prawdopodobieństwo, że uprawa kantalup rozpowszechniła się w basenie Morza Śródziemnego wraz z islamem dopiero w VII wieku (podobnie jak cytryn i pomarańcz). Pod koniec XIII wieku Marco Polo napisał, że najlepsze melony świata są sprzedawane w wielkich ilościach w mieście, które nazwał Szybarganem (obecnie Sapurgan w Afganistanie). W Anglii melony pojawiły się dopiero pod koniec XVI wieku, kiedy z Nowego Świata i Azji zaczęto sprowadzać nowe rośliny. W "Zielniku" z 1597 roku John Gerard zilustrował i opisał kilka różnych melonów, które błędnie nazywał tykwami. Przed przybyciem Kolumba do Ameryki nie znano tam melonów. W 1494 roku podróżnik ten przywiózł ze sobą nasiona i zasadził melony na Haiti. Owoce już po 2 miesiącach były dobre do jedzenia. Od tej pory te warzywa doskonale się tam czują.

 

Charakterystyka botaniczna

Melony to rośliny zielne, jednoroczne, jednopienne, płożące lub wspinające się, silnie rozgałęzione, szorstko i ostro owłosione. Mają płytki system korzeniowy. Pędy tych roślin mogą być długie do 3 m i posiadają nierozgałęzione, na końcach spiralnie zwinięte wąsy czepne. Liście są naprzemianległe, osadzone na ogonkach dł. do 20 cm, w zarysie okrągłe do nerkowatych, słabo 3-7klapowe i nieregularnie grubo ząbkowane o sercowatej nasadzie i wielkości do 20 cm.

Kwiaty rozdzielnopłciowe lub obupłciowe na szypułkach dł. do 3 cm, zebrane po1-4 w kątach liści. Kwiaty zrosłodziałkowe, dzwonkowate, długowełnisto-biało owłosione. Kielich kończy się 5 wąskolancetowanymi łatkami i jest barwy jasnożółtej, a płatki korony są odwrotnie jajowate, u nasady rurkowato zrośnięte. Kwiat ma dł. 2,5 cm i szer. 1,5 cm. Owocem melona jest jagoda. U licznych odmian owoce są zróżnicowane: okrągłe do eliptycznych, gładkie, pomarszczone, szorstkie, żebrowane, z pękającą lub siatkowaną okrywą, nagie lub drobno owłosione, podłużnie żłobkowane, białawe do mocno żółtych, żółtobrązowe lub zielone, pomarańczowe lub plamiste. Ich wielkość dochodzi do 30 cm, a masę osiągają do 2 kg.
Cucumis melo
Miąższ owoców soczysty, gdy jest dojrzały - miękki, słodki, w zależności od odmiany mniej lub bardziej aromatyczny, barwy żółtej, czerwonej, pomarańczowej, białej lub zielonej. W centralnej komorze nasiennej znajdują się liczne, płaskoeliptyczne białe lub jasnobrązowe, gładkie nasiona wielkości 5-15 x 2-8 mm. Są podobne do nasion ogórka, lecz nieco większe. W 1g znajduje się 20-35 nasion, a przechowywane w optymalnych warunkach zachowują zdolność kiełkowania przez 6-8 lat.

Uprawa najlepiej udaje się na żyznych glebach, na niezbyt wilgotnych stanowiskach w pełnym słońcu. Nasiona kiełkują przy 12-15°C. Optymalna temperatura wzrostu to 24-28°C. W Polsce uprawa melonów bez osłon jest zawodna. Uprawia się go w inspektach, w niskich tunelach foliowych lub pod folią perforowaną, a także na zagonach ogrzewanych biologicznie. Melon ma wysokie wymagania glebowe (każda gleba przewiewna, przepuszczalna, łatwo nagrzewająca się, żyzna, o obojętnym odczynie), termiczne, świetlne i wodne. Wymaga również intensywnego nawożenia. Rozmnaża się go z nasion. Owoce można zbierać już po 3-4 miesiącach od siewu. Zbiera się je przed uzyskaniem pełnej dojrzałości, gdyż całkiem dojrzałe szybko się psują. Owoce po schłodzeniu przechowuje się 1-2 tygodnie. W Polsce w ostatnich latach wzrosło zainteresowanie uprawą tej rośliny. Melon ma bardzo liczne odmiany botaniczne. Możemy tu wymienić 'Emir' F1 (polska odmiana heterozyjna, wierna w plonowaniu), 'Melba' (tolerancyjna na chłody), 'Oliwin' (silny aromat miąższu i bardzo wczesna), 'Palidor' F1 (plenna, o silnym aromacie), 'Suger Ball', 'Ogden' (powstał z krzyżówki melona siatkowanego z kantalupą, odmiana z Izraela). Polskie odmiany 'Melba', 'Oliwin' i 'Emir' F1 i nowe zagraniczne odmiany uprawiane w gruncie odkrytym prowadzi się bez cięcia, tylko w ogrodach przydomowych i na działkach stosuje się je czasem dla uzyskania przyspieszenia plonu. Starsze odmiany wymagają cięcia roślin przed wysadzeniem do gruntu. Dobre plonowanie w naszych warunkach występuje wyjątkowo w ciepłe i słoneczne lata.

Uprawiane w Polsce odmiany dzieli się według kształtu i budowy na 3 grupy:

  • kantalupy np. 'Malaga' F1 (pierwsza polska odmiana heterozyjna)
  • melony siatkowe np. 'Galia'(ma skórkę pokrytą charakterystycznym wzorem siatki, a miąższ jest koloru białawozielonego)
  • melony gładkie
   

Kantalupy to melony średniej wielkości, są najsmaczniejsze, ale mają małą trwałość. Muszą być spożyte w ciągu 3-4 dni po zbiorze, gdyż tracą smak i stają się mączyste. Kształt ich jest kulisty, częściowo są spłaszczone, silnie żebrowane i podzielone na segmenty. Ich żółtopomarańczowy miąższ charakteryzuje się wspaniałym zapachem i smakiem.


Cucumis melo
Po raz pierwszy w Europie zaczęto je uprawiać wokół zamku Cantalupo koło Rzymu na papieskich gruntach i stąd ich nazwa. Później, w XIX wieku, zaczęto je uprawiać także na obrzeżach Paryża. Aleksander Dumas uważał kantalupę za najlepsze melony świata i polecał je jeść z pieprzem i solą, a popijać połową kieliszka marsali lub madery. Do odmiany tej należy melon szarantejski - Cucumis melo var. cantalupa, wyhodowany w Charentais we Francji. Melon ten ma szczególnie miły aromat i miąższ barwy brzoskwiniowej. Melony siatkowane mają powierzchnię podobną do korka, są słabo albo w ogóle nie żebrowane, kuliste, mniejsze i mniej aromatyczne. Przykładem takiego melona jest Cucumis melo var. reticulatus - jego skórka jest zielonkawoszara z jasnobrązowym lub białawym wzorem.

Melony gładkie charakteryzują się podłużnym kształtem, brakiem żeber, a ich miąższ jest mniej aromatyczny, ale bardzo słodki.

Gatunki pokrewne

W polskiej literaturze znajdujemy jeszcze wzmianki na temat melona cukrowego, melona maltańskiego i melona miodowego - Cucumis melo var. melitensis. Ten ostatni bywa w sprzedaży spotykany najczęściej. Należy do większych melonów. Owalny, o żółtej, już bardziej pomarszczonej skórce, miąższu żółtozielonym i aromacie miodu. Do tej samej odmiany zalicza się melon ananasowy, który pachnie ananasem. Oba posiadają gładką skórkę. Są melony chito, dudaim i conomon - niewielkie, przeważnie gorzkawe, wykorzystywane do sporządzania pikli i innych przetworów zwłaszcza w Indiach, melony wężowe nazywane także armeńskimi, które należy jeść niedojrzałe jak ogórki, jak również melony pastewne. Melony te krzyżują się z dzikimi gatunkami, dlatego możliwość powstawania nowych odmian jest bardzo duża. Z punktu widzenia hodowców najważniejszymi odmianami są kantalupy i melony miodowe.

Ogórek afrykański, ogórek kiwano, kiwano - Cucumis metuliferus E.Mey

Rys historyczny

Ostatnio na ogrodniczych rynkach europejskich pojawiły się nowe, trochę dziwaczne i niespotykane u nas wcześniej owoce rośliny z rodziny dyniowatych. Jest to ogórek afrykański, mający do tej pory jedynie regionalne znaczenie w swojej ojczyźnie. Obok ogórka siewnego - Cucumis sativus, w tropikalnej Afryce jada się owoce licznych miejscowych gatunków z tego rodzaju. Popularnie nazywany jest kiwano.

Ogórek afrykański, kiwano - Cucumis metuliferus
fot. H. Habdas [23]
Jego inna nazwa to ogórek kolczasty, a związane jest to z jego kolczastym wyglądem.


Charakterystyka botaniczna

Jest to roślina zielna, jednoroczna, pnąca, która wytwarza na długich, żebrowanych i szorstko owłosionych pędach właśnie te dziwaczne, owalne jagody. Liście tej rośliny podobne są do ogórka lub melona. Mają gęste i ostre włoski oraz wąsy czepne. Kwiaty są raczej niepozorne, o barwie jasnożółtej. Owoc osiąga masę do 700g - średnio 200-300g. Jego wymiary wynoszą: dł. 10-15 cm, szer. 5-8 cm. Wyróżnia się ciekawym wyglądem, ale i zabarwieniem skórki, a ta początkowo jest zielona, później niebieskawozielona ,w stanie dojrzałości zaś jaskrawopomarańczowożółta z jasnymi, kropkowanymi plamami. Dziwaczności owocu dodają duże, kanciaste, stożkowate kolce na okrywie. Owoce mają cechy zarówno ozdobne do dekorowania np. stołów, ale są także jadalne. W środku owocu zielonożółty miąższ, który jest miękki i bardzo soczysty. Ma grubość do 1 cm. Większą część owocu zajmują liczne, białe, jajowate i płaskie nasiona (4x7 mm). Podobne są do nasion naszego ogórka. Nasiona - pestki otoczone są szklistą, bardzo intensywnie zieloną, soczystą i w smaku słodkawo-ogórkową osnówką. Jadalny miąższ razem z nasionami ma lekko kwaśny, nieco cierpki, ale orzeźwiający smak. W odróżnieniu od ogórka siewnego, kiwano spożywa się w stanie dojrzałości fizjologicznej, na surowo. Owoce dobrze się przechowują. W temperaturze od 10-20°C nawet do 6 miesięcy.
Roślina jest wrażliwa na chłody. Temperatura 8-10°C powoduje przechłodzenie owoców i szybkie ich gnicie. W naszych warunkach możliwa jest uprawa, ale tylko przy zastosowaniu czarnych osłon z folii czy włókniny. Zajmuje dużo miejsca, gdyż silnie rośnie. Uprawia się ją z rozsady. Ma duże wymagania pokarmowe i jest odporna na niedobory wody. Można uzyskać dość wysoki plon, czyli kilkanaście owoców z rośliny. Gatunek ten jest u nas jeszcze mało wrażliwy na choroby i szkodniki.

Zastosowanie

Kiwano spożywa się na surowo. Aby go zjeść, należy przekroić kolczastą jagodę na pół i wybierać łyżeczką miąższ o zapachu banana. Można go dosłodzić. Po usunięciu skórki miąższ można zmiksować np. z jogurtem.