Ogród Botaniczny w randze samodzielnego instytutu wchodzi w skład Wydziału Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Wrocławskiego Z jego zasobów korzystają również pracownicy i studenci Akademii Rolniczej, zwłaszcza kierunku architektury krajobrazu, stąd duże znaczenie działu roślin dekoracyjnych. Kolekcje Ogrodu liczą ponad 11500 gatunków i odmian roślin gruntowych i szklarniowych. Etykiety z nazwami i tablice dydaktyczne ułatwiają samodzielne poznawanie różnorodności świata roślin. Szczególną wartość mają kolekcje roślin z rodziny wrzosowatych (Ericaceae), roślin wodnych i błotnych oraz sukulentów, a także Kolekcja Narodowa rodzaju Hedera obejmująca około 150 taksonów bluszczy.
Centralną część Ogrodu, z pomnikiem Karola Linneusza, zajmuje dział systematyki roślin urządzony wg systemu Adolfa Englera. Wytyczona w nim i oznakowana trasa umożliwia zapoznanie się z całym bogactwem roślin wyższych. Nad stawem wznoszą się malownicze pagórki alpinarium, czyli działu roślin górskich i skalnych. Wschodnia część terenu o charakterze parku naturalistycznego, to arboretum , w którym rosną drzewa i krzewy strefy umiarkowanej Europy, Azji i Ameryki. Przylega do niego dział dydaktyczny z kwaterami obrazującymi rozmaite zagadnienia morfologiczne, ekologiczne i fizjologiczne, z ekspozycją roślin prawnie chronionych, z pawilonem Zielonej Klasy oraz kolekcjami pnączy i polskich odmian roślin ozdobnych. Dział roślin wodnych i błotnych obejmuje roślinność półnaturalnego stawu, basen z kolekcją grzybieni (Nymphaea) i kilka mniejszych zbiorników na wolnym powietrzu, a ponadto 29 tropikalnych akwariów słodkowodnych o pojemności 1200 l. każde. Lądowe rośliny tropikalne i subtropikalne, w tym ananasowate, tzw. bromelie (Bromeliaceae), obrazkowate (Araceae), storczyki (Orchidaceae) oraz kaktusy i inne sukulenty, uprawiane są w 4 szklarniach ekspozycyjnych i kilku kolekcyjnych. Donice z roślinami znoszącymi wahania temperatury i wiatr rozstawiane są od maja do października na terenie ogrodu.


Gruntowe rośliny ozdobne

Dział roślin ozdobnych

Dział gruntowych roślin ozdobnych, położony w zachodniej części Ogrodu, w pobliżu monumentalnych budowli Ostrowa Tumskiego: katedry i kościoła Św. Krzyża, został utworzony w latach 60. XX w. z myślą o propagowaniu dekoracyjnych roślin ogrodniczych. Kolekcje roślin ozdobnych obejmują odmiany uprawne powstałe w procesie udoskonalania roślin dzikich przez naturę i działalnością człowieka, który od wieków wyszukiwał w przyrodzie okazy najpiękniejsze, najdorodniejsze, o ciekawszych barwach.
W ostatnim stuleciu nastąpił burzliwy rozwój hodowli roślin dzięki selekcji, krzyżowaniu, szczepieniu, kulturom in vitro, aż po manipulacje genetyczne. Wykorzystanie tych metod przyczyniło się do powstania i popularyzacji tysięcy nowych odmian drzew, krzewów, bylin, roślin dwuletnich i jednorocznych. W tej części Ogrodu uprawiamy odmiany o ciekawym pokroju, zróżnicowanej kolorystyce i kształcie liści, dużej różnorodności barw i form kwiatów. Wśród drzew i krzewów przyciągają uwagę regularnie kuliste korony klonu pospolitego – Acer platanoides 'Globosum', smukłe pokroje jałowca wirginijskiego – Juniperus virginiana 'Blue Arrow', a w niedalekim sąsiedztwie zwisająca forma egzotycznego perełkowca japonskiego – Sophora japonica 'Pendula'. Ciekawie prezentują się też różnorodnie strzyżone krzewy złocistej odmiany cisa pospolitego – Taxus baccata 'Aurea Decora', stożkowe formy zawsze zielonych ostrokrzewów – Ilex, bukszpanów – Buxus i prowadzone w formie walców pnące odmiany trzmieliny Fortune'a – Euonymus fortunei, m.in. 'Silver Queen', sadzone razem z wielkokwiatowymi odmianami powojników – Clematis. Wczesną wiosną zachwycają barwami kwitnące kolekcje pierisów – Pieris, magnolii – Magnolia, różaneczników i azalii – Rhododendron. Ciekawe kolorystycznie kobierce tworzą rozesłane odmiany roślin iglastych wraz z niskimi bylinami.
Różnorodność barw prezentują drzewa i krzewy o ciemnoczerwonych liściach: Acer platanoides 'Artopurpureum', Physocarpus opulifolius 'Diabolo'; o liściach złotych: Ligustrum ovalifolium 'Aureum', Buxus sempervirens 'Aureo-pendula', i srebrzystych: Picea pungens f. glauca, Abies procera 'Glauca'. Interesujące są też odmiany o liściach dwubarwnych: Aralia elata 'Variegata' czy Pieris japonica 'Variegata'. Ze względu na niewielką powierzchnię działu (ok. 2 ha) preferujemy sadzenie odmian karłowatych, wolno rosnących, np. Abies balsamea 'Nana', Buxus microphylla 'Morris Midget'.
Od wczesnej wiosny odwiedzający Ogród mogą też podziwiać kolejno zakwitające byliny, np. różnobarwną, liczącą 30 odmian kolekcję hiacyntów – Hyacinthus, narcyzów – Narcissus, 80 odmian, kosaćców – Iris, 250, i piwonii – Paeonia, 120. Latem zakwita 200 odmian liliowców – Hemerocallis, w tym 80 polskiej hodowli. Wśród nich znajdziemy nowości, odmiany wykreowane w latach 90., ale też dużo starsze. Latem kwitną także kolekcje tawułek – Astilbe, pacioreczników – Canna, dalii – Dahlia, a jesienią złocieni – Chrysanthemum i astrów – Aster. Na rabatach bylinowych rośnie też 80 odmian funkii – Hosta, których główną atrakcję stanowią zróżnicowane pod względem barwy i rysunku liście. Mniejsze liczebnie są kolekcje bergenii –Bergenia, barwinków –Vinca, bodziszków – Geranium i żurawek – Heuchera. Prezentujemy też pojedyncze okazałe byliny, takie jak: trawa pampasowa – Cortaderia selloana, pustynnik olbrzymi – Eremurus robustus, eukomis dwubarwna – Eucomis bicolor. W okresie letnim przyciąga uwagę inna potężna bylina, pochodząca z Ameryki Płd. gunnera (parzeplin) brazylijska – Gunnera manicata, której kolczaste, metrowej średnicy liście przyciągają uwagę zwiedzających. Dbając o utrzymanie atrakcyjności działu, corocznie zmieniamy aranżacje kwiatowe, sadząc wiele ciekawych odmian roślin jednorocznych: begonie – Begonia, aksamitki – Tagetes, szałwie – Salvia, lobelie –Lobelia itp., w tym także nowości światowych firm nasiennych. W tych aranżacjach wykorzystujemy też krzewy i byliny nie zimujące w naszych warunkach – fuksje – Fuchsia, lantany – Lantana, złocienie – Chrysanthemum i in. Odwiedzając ten dział możemy nie tylko podziwiać niepowtarzalne piękno roślin ale też poznać je bliżej (etykiety, plansze edukacyjne). Możemy też odpocząć od zgiełku miasta słuchając szumu fontann lub niedzielnych koncertów muzyki dawnej i współczesnej.

Galeria fotografii

Systematyka

Dział systematyki

Rośliny w układzie systematycznym przedstawiono na powierzchni ok. 2 ha, w centralnej części wrocławskiego Ogrodu Botanicznego. Zgromadzono tu rośliny zielne oraz drzewa, krzewy i krzewinki mogące się rozwijać i zimować w naszych warunkach klimatycznych. Przedstawiono je w układzie odzwierciedlającym ich naturalne pokrewieństwo, zgodnie z systemem Adolfa Englera (1844–1930). Ten wybitny systematyk i fitogeograf pełnił funkcje dyrektora Ogrodu w latach 1884–1889, w tym też czasie zreorganizował dział systematyki roślin. Jego system klasyfikacji roślin jest systemem naturalnym, ewolucyjnym i polifiletycznym. System ten odegrał dużą rolę w dziejach botaniki i do dziś używany jest w dziele „Flora Europaea” i w porządkowaniu wielu zielników.
W naszym Ogrodzie system A. Englera aktualizowany jest zgodnie z osiągnięciami współczesnej systematyki roślin. Pośrodku tego działu znajduje się popiersie słynnego botanika szwedzkiego Karola Linneusza (Linné, 1707–1778), który położył wielkie zasługi na polu systematyki roślin i zwierząt. Rośliny nago- i okrytozalążkowe reprezentowane są przez 67 rzędów i 146 rodzin. Zapoznanie się z działem ułatwia trasa przeprowadzona przez jego obie części, oznakowana strzałkami, tabliczkami z numeracją rzędów i tablicami formatu A-4, przedstawiającymi charakterystykę poszczególnych rodzin. Ponadto każda roślina opatrzona jest etykietą zawierającą nazwę łacińską i polską, występowanie geograficzne oraz odpowiedni piktogram obrazujący właściwości roślin.
Z grupy roślin nagozalążkowych na uwagę zasługuje m.in. rosnący tu endemit, relikt mezozoiku miłorząb japoński – Gingko biloba (okazy zarówno męskie, jak i żeńskie, corocznie wydające dużą liczbę zdolnych do kiełkowania nasion). W tej grupie roślin wyróżniają się rzadko spotykane w naszej strefie klimatycznej cypryśnik błotny – Taxodium distichum, szydlica japońska – Cryptomeria japonica, sośnica japońska – Sciadopitys verticillata,kuningamia chińska – Cunninghamia lanceolata, podokarp śnieżny – Podocarpus nivalis, cedr libański – Cedrus libani, mamutowiec olbrzymi – Sequoiadendron giganteum, metasekwoja chińska – Metasequoia glyptostroboides, araukaria chilijska – Araucaria araucana.Z roślin okrytozalążkowych godne uwagi są tulipanowiec amerykanski – Liriodendron tulipifera, dawidia chińska – Davidia involucrata var. vilmoriniana, Nothofagus antarctica var. uliginosa, okaz męski grujecznika japońskiego – Cercidiphyllum japonicum, klon Diecka – Acer × dieckii, strączyn żółty – Cladrastis lutea, żółtnica pomarańczowa – Maclura pomifera, Cudrania tricuspidata, Vitex agnus–castus, szczęślin trójdzielny – Clerodendrum trichotomum (C. bungei) i × Sycoparrotia semidecandra, mieszaniec międzyrodzajowy kwitnący co roku.Ze względu na specyficzny mikroklimat Wrocławia, sprzyjający aklimatyzacji roślin wrażliwych na mróz, pochodzących z różnych stref klimatycznych, uprawiane są w gruncie ciekawe rośliny, które nie wytrzymują zim w Polsce Centralnej i Wschodniej. Należą do nich poncyria trójlistkowa – Poncirus trifoliata, dęby – Quercus ilex i Q. lusitanica, figa jadalna – Ficus carica, jaśmin nagokwiatowy – Jasminum nudiflorum. W celu wyraźniejszego pokazania różnorodności roślin i zwiększenia atrakcyjności kwater, kolekcja roślin gruntowych jest wzbogacana o rośliny szklarniowe, wystawiane na okres letni do gruntu, a więc mirt zwyczajny – Myrtus communis, wawrzyn szlachetny – Laurus nobilis, granat właściwy – Punica granatum, eukaliptus gałkowy – Eucalyptus globulus, zgrabka awikłowa – Cyphomandra betacea, ołownik – Plumbago auriculata, rozmaryn – Rosmarinus officinalis itp. W okresie letnim wysadzane są też rośliny jednoroczne. Dział systematyki służy szeroko pojętej dydaktyce. Oprócz kształcenia uczniów i studentów poprzez rozwijanie procesu poznawczego, wzbudza swoją atrakcyjnością zainteresowanie zwiedzających o każdej porze roku.

Historia systemów roślinnych     System Adolfa Englera     Galeria fotografii

Arboretum

Arboretum to słowo określające kolekcje drzew, krzewów i krzewinek rosnących w gruncie. Termin ten pochodzi od łacińskiego słowa arbor, które oznacza drzewo. Arboretum może być zarówno samodzielnym, wyspecjalizowanym typem ogrodu botanicznego, jak i wyodrębnioną częścią szerszej kolekcji. Niekiedy słowem tym określa się także wszystkie rośliny zdrewniałe rosnące w ogrodzie botanicznym. W arboretach, prócz kolekcji gatunków drzew i krzewów pochodzących z różnych rejonów świata, zachowuje się także cenne, historyczne odmiany ogrodnicze – o szczególnym pokroju, nietypowej barwie i kształcie kwiatów lub liści oraz ocenia się wartość nowych odmian. Takie udokumentowane i oznaczone kolekcje, wraz z gatunkami rodzimymi, pełnią funkcje naukowo-dydaktyczne.

Drzewa, krzewy i krzewinki to rośliny drzewiaste o pędach wieloletnich, zdrewniałych, z wtórnym przyrostem na grubość. Te nazywane popularnie iglastymi należą do gromady nagozalążkowych (Gymnospermae) i reprezentowane są we Wrocławskim Ogrodzie Botanicznym przez 30 rodzajów, natomiast drzewa liściaste, czyli należące do gromady okrytozalążkowych (Angiospermae) przez 308 rodzajów. Drzewa i krzewy rozmieszczone są na terenie całego Ogrodu, a ich kolekcja w 2002 r. liczyła 2937 taksonów. Wiele z nich rośnie w dziale systematyki, ozdobnym i dydaktycznym, jednak największe skupisko starych okazów występuje we wschodniej części Ogrodu, miedzy stawem a ulicami Sienkiewicza i Kardynała Wyszyńskiego. W dziale tym zwanym arboretum, utrzymanym w charakterze parku spacerowego, rosną zarówno rodzime, jak i obce gatunki drzew i krzewów. Te ostatnie, zgrupowane są na kilku kwaterach i reprezentują przede wszystkim florę kaukaską, północnoamerykańską oraz wschodnioazjatycką. Towarzyszą im rośliny okrywowe: paprocie, funkie (Hosta), bluszcze (Hedera), pragnie (Waldsteinia), miodunki (Pulmonaria), bodziszki (Geranium), tiarelle (Tiarella), turzyce (Carex), rodgersje (Rodgersia), runianka (Pachysandra) oraz odmiany trzmieliny Fortune'a (Euonymus fortunei). Specjalizacją dendrologiczną Ogrodu są rośliny z rodziny wrzosowatych (Ericaceae), przede wszystkim z rodzaju różanecznik (Rhododendron) (patrz plansza różanecznik w: "Pomoce Dydaktyczne") i pieris (Pieris), a także drzewa i krzewy wrażliwe na mróz w innych częściach kraju. Wyjątkowo liczne są odmiany i gatunki bukszpanów (Buxus) oraz powiększana w ostatnich latach kolekcja rodzaju bluszcz (Hedera), którą wytypowano na polską kolekcję wzorcową. Tworzona jest także nowa kolekcja pnączy i odmian wyhodowanych przez polskich ogrodników. Na terenie Ogrodu znajduje się 29 pomników przyrody, czyli prawnie chronionych tworów przyrody ożywionej i nieożywionej, oznaczonych specjalną tabliczką z godłem państwowym oraz podpisem. Są wśród nich okazałe, drzewiaste cisy (Taxus baccata), miłorzęby (Ginkgo biloba), potężne dęby (Quercus robur), platany (Platanus × hispanica), buki (Fagus sylvatica) oraz unikatowy orzesznik pięciolistkowy (Carya ovata) i skrzydłorzech kaukaski (Pterocarya fraxinifolia). Na szczególną uwagę zasługuje skamieniały pień drzewa z rodzaju Walchia o wysokości 3,4 m, liczący około 270 mln lat oraz kopalne pnie pierwotnych drzew szpilkowych. Bogata kolekcja drzew i krzew znajduje się także w Arboretum w Wojsławicach, które od 1988 r. jest filią naszego Ogrodu. Panujące tam korzystne warunki klimatyczne oraz żyzna gleba sprzyjają aklimatyzacji unikatowych gatunków drzew, ale miejsce to słynie przede wszystkim z bogatej i najstarszej w Polsce kolekcji różaneczników. W 2001 r. kolekcja roślin drzewiastych obejmowała około 1500 taksonów, które reprezentowały 71 rodzin i 204 rodzaje.

Galeria fotografii

Alpinarium

Alpinarium


Rośliny górskie

Od ponad stu lat zbieracze, botanicy, kolekcjonerzy intensywnie penetrują góry aby poznać ich roślinność. Liczne wyprawy w coraz trudniej dostępne rejony górskie zaowocowały bogatymi kolekcjami, gromadzonymi zarówno w ogrodach prywatnych jak i w ogrodach botanicznych. Sprowadzane rośliny wysadzano początkowo w doniczkach, szybko jednak zaczęto wytyczać i projektować specjalne dla nich miejsca, nazywane alpinariami lub ogrodami skalnymi. W drugiej połowie XIX wieku również we wrocławskim Ogrodzie Botanicznym powstało istniejące do dzisiaj alpinarium. Za podstawowe kryterium ekspozycji zgromadzonych tu roślin przyjęto podział geograficzny. I tak na poszczególnych sztucznie uformowanych wzniesieniach zaprezentowano florę z różnych pasm górskich. Uwzględniono góry środkowej i południowej Europy, wschodniej Azji, Azji Mniejszej, Azji Środkowej, Kaukazu, obu Ameryk i Nowej Zelandii. Należy podkreślić, że atrakcyjność roślin górskich wynika z ich odmienności. Specyficzne, ekstremalne warunki atmosferyczne i siedliskowe na większych wysokościach przyczyniły się do wykształcenia cech nie spotykanych u roślin nizinnych. Niski wzrost, kępowy lub szpalerowy sposób rozrastania się, duże kwiaty o intensywnych barwach, rozwijające się prawie jednocześnie, pokrycie powierzchni liści i pędów warstewką wosku czy gęstym kutnerem, żyworodność to cechy ułatwiające przetrwanie w górach. Rośliny te sprowadzone na niziny w większości zachowują swój niepowtarzalny, „górski” wygląd. Poprzez selekcję, krzyżowanie, sztucznie wywołane mutacje ogrodnicy wyprowadzili również wiele odmian uprawnych roślin skalnych, znacznie różniących się od roślin spotykanych w naturze. Modyfikując jakąś wybraną cechę lub cechy, np. wielkość i kolor kwiatu, spowodowano ich uwypuklenie, podkreślenie, zwielokrotnienie. Zarówno gatunki, jak i odmiany uprawne mają specyficzne wymagania. Znajomość podstawowych potrzeb roślin co do warunków klimatycznych i glebowych gwarantuje sukces w uprawie. Ważne jest też, aby ogród skalny był atrakcyjny przez cały rok. Uzyskuje się to przez odpowiedni dobór roślin, zarówno zawszezielonych, jak i sezonowych. We wrocławskim alpinarium już w lutym pojawiają się pierwsze kwiaty wrzośca krwistego – Erica carnea. Nieco później pokazują się przebiśniegi – Galanthus, śnieżyce – Leucoium. —żółtymi kobiercami zakwita rannik zimowy – Eranthis hyemalis, a chwilę póżniej fioletowieją całe łany szafranu spiskiego – Crocus scepusiensis. Ciepłe marcowo-kwietniowe słońce budzi do życia cebulice – Scilla, puszkinie – Puschkinia, szafirki – Muscari. Później, w maju, czerwcu, zaczyna się prawdziwy festiwal barw i zapachów prześcigających się w zakwitaniu roślin. Trwa to aż do późnej jesieni. Zimą zaś możemy podziwiać pięknie przebarwione liście bergenii – Bergenia, debika – Dryas, brązowe liście zarodnionośne onoklei – Onoclea czy pióropusznika – Matteuccia i cieszyć się żywicznymi zapachami kosodrzewiny – Pinus mugo i limby – Pinus cembra.
We wrocławskim alpinarium znajduje się około 1500 gatunków i odmian uprawnych roślin skalnych. Jego osobliwością jest profil geologiczny. Powstał w 1856 roku, jego twórcą był paleobotanik prof. H.R. Göppert. Jest to zminiaturyzowany przekrój przez warstwy skalne z okolic Wałbrzycha. Około 200 milionów lat temu kulę ziemską porastały olbrzymie rośliny z grupy paprotników. Były to 30-metrowe lepidodendrony, sygilarie i kalamity, pojawiły się też pierwsze rośliny iglaste z rodzaju Walchia. Z roślin tych w wyniku skomplikowanych procesów chemicznych i fizycznych powstały współczesne złoża węgla kamiennego. Przebieg i układ warstw węgla zilustrowano na przekroju geologicznym. Pierwotny, równoległy układ został zaburzony w wyniku ruchów górotwórczych. Powstały pęknięcia, przesunięcia, wypiętrzenia, wykrzywienia, uskoki. Wszystkie wymienione formy tektoniczne uwzgledniono w profilu geologicznym. W profil wmurowano też odciski i odlewy fragmentów pni wyżej wymienionych sygilarii, lepidodendronów i kalamitów. Na placyku przed profilem prezentowane są skamieliny fragmentów pni pierwotnych drzew szpilkowych z rodzaju Walchia.

Za Krejea J., Jakabova A. 1982, Rośliny skalne, s. 8.

Galeria fotografii

Rośliny wodne błotne i akwariowe

Wodne,błotne i akwariowe

Rośliny wodne i błotne wymagają specyficznych warunków uprawowych, których na ogół brak jest w wielkomiejskich ogrodach botanicznych. Są grupą roślin najsłabiej reprezentowaną w ich kolekcjach. Wrocławski Ogród Botaniczny jest jednym z najbardziej znanych z takiej kolekcji. Na jego otwartej przestrzeni znajduje sie eutroficzny staw (pozostałość jednego z ramion Odry) o charakterze zbliżonym do naturalnego. Na brzegach rosną rośliny szuwarowe: pałki, kosaćce, tatarak. Duże wrażenie sprawia osiągająca do 5 m wysokości trzcina - Phragmites australis var. pseudodonax. W centralnej części stawu jego brzegi spięte są stylowym drewnianym mostkiem. Nieco dalej zbudowana jest kładka, przy której na pływających wyspach (tratwach) rosną rzadsze rośliny. Wiosną żółto zakwitają kaczyńce, a wśród biało-brunatnych kłosów turzyc niebieskim kolorem wabią owady drobne kwiaty niezapominajek. Na przełomie wiosny i lata znaleźć tu można biało kwitnącą czermień błotną - Calla palustris oraz żółto kwitnące tojeście - Lysimachia. Stąd najlepiej widać gniazdujące na wyspach kaczki. Wiele radości, nie tylko dzieciom, dostarcza obserwacja młodych kaczątek oraz kolorowych karpi i pospolitych karasi. W części ozdobnej ogrodu, otoczony rabatami z bogatą kolekcją liliowców, tulipanów i kosaćców, znajduje się duży basen. Na pierwszy plan wybija się tu licząca ponad 80 odmian, największa w Polsce kolekcja zimujących w naszym klimacie, barwnie kwitnących odmian grzybieni - Nymphaea. Grzybienie kwitną tu od wczesnej wiosny aż do późnej jesieni różnymi odcieniami bieli, różu, żółci i czerwieni. Wśród nich niewątpliwą atrakcją są nowe odmiany amerykanskie o wyniesionych ponad powierzchnie wody kwiatach. Całość urozmaicają strzałki - Sagittaria sagittifolia i S. japonica, oraz odmiany uprawne popularnych roślin błotnych, a w szczególności biało paskowane oczerety, pstrolistna pałka wodna i tatarak, białe i pełnokwiatowe kaczyńce. Obok basenu rośnie nieomal 3-metrowy, podobny do olbrzymiego rabarbaru parzeplin brazylijski - Gunnera manicata. Jego liście dorastają u nas do 2 m średnicy, a poteżne kolby kwiatostanowe do 1 m długości. W przyległych do dużego basenu dwóch niewielkich, płytkich basenach prezentowane są inne, rzadsze rośliny błotne oraz ich odmiany uprawne. Elementem dekoracyjnym sprawiającym niemałe wrażenie jest pokrywająca powierzchnię wody, nie spotykana u nas, przebarwiająca się na czerwono w naszym klimacie azolla drobna - Azolla filiculoides, niewielka, wolno pływająca paproć. Atrakcją wrocławskiego Ogrodu jest jedna z największych na świecie (licząca ponad 250 taksonów) kolekcja subtropikalnych i tropikalnych roślin wodnych i błotnych, polecanych w literaturze do uprawy akwariowej. Do działu akwariów wchodzi sie przez Panoramę Natury. Rośliny akwariowe prezentowane są, zgodnie z ich występowaniem geograficznym, w 29 dużych, 1200-litrowych (200 × 80 × 75 cm) akwariach. Wnętrza akwariów udekorowano korzeniami, skałami i kamieniami, przez co stają się bardziej atrakcyjne. W malowniczych grupach są tu wysadzone rośliny reprezentujące nieznane w naszej florze rodzaje, jak Aponogeton, Cabomba, Ceratopteris, Vallisneria i wiele innych, Na specjalną uwagę zasługuje zawierająca wszystkie znane gatunki i odmiany kolekcja afrykańskich roślin z rodzaju Anubias. Dumą Ogrodu jest wyjątkowo bogaty zbiór zwartek - Cryptocoryne, limnofili - Limnophila oraz gatunków, odmian naturalnych i uprawnych żabienic - Echinodorus. Nazwy roślin na akwariach i przyporządkowane im numery wewnątrz zbiorników przy poszczególnych taksonach ułatwiają ich identyfikację. Dopiero tutaj możemy poznać piękno roślin podwodnych i ich różnorodność morfologiczną (zmienność kształtów i barw liści). Dodatkowym elementem podnoszącym atrakcyjność akwariów, a zachwycającym szczególnie dzieci, są ryby występujące w tych samych siedliskach, co poszczególne gatunki roślin

Strona kierownika działu    Galeria fotografii

Rośliny szklarniowe


Palmiarnia i kolekcje szklarniowe

Rośliny egzotyczne, pochodzące z cieplejszych stref klimatycznych, gromadzone są pod dachami szklarni. Najstarszą częścią ekspozycyjną w naszym Ogrodzie jest blok szklarniowy utworzony z trzech odbudowanych po ostatniej wojnie szklarni.
Kaktusiarnia, palmiarnia i szklarnia dla roślin subtropikalnych, stojące wzdłuż ulicy Henryka Sienkiewicza, znajdują się prawie dokładnie w tych samych miejscach, gdzie w ciągu pierwszego dziesięciolecia po założeniu Ogrodu (1811 r.) wzniesiono trzy prymitywne jeszcze, częściowo oszklone budynki do uprawy roślin egzotycznych. Najwyższa ze szklarni to XIX-wieczna palmiarnia. Po wojnie otwarta do zwiedzania w 1957 r. - dziś, ze względu na słabe oświetlenie i brak wyposażenia technicznego, bardzo trudno utrzymać w niej stałą ekspozycję roślin. W 1996 r. została otwarta wystawa Panorama Natury i wraz z nią, jako jej trzecia część, nowa ekspozycja - ciepła szklarnia z uprawami hydroponicznymi.
Wrocławska kolekcja szklarniowa liczy ogółem blisko 5000 taksonów i należy do najbogatszych w Polsce. W kolekcji roślin tropikalnych posiadamy ok. 1400 taksonów. Podstawą tego zbioru są rośliny z rodziny ananasowatych (Bromeliaceae), których posiadamy blisko 400 taksonów, i z rodziny obrazkowatych (Araceae) - ok. 250 gatunków i odmian. Pozostałe to storczyki (Orchidaceae) - ok. 240 gatunków, paprocie - ok. 90 gatunków, palmy - 20 gatunków, sagowce - 16gatunków, i in. W szklarniach rośliny uprawiane są w gruncie, w donicach i w tzw. basenach hydroponicznych. Ta ostatnia metoda to specjalność naszego Ogrodu - badania nad bezglebową uprawą roślin zapoczątkowała już w pierwszych latach powojennych była dyrektor Ogrodu doc. dr Zofia Guminska. Rośliny tak uprawiane mają optymalne dla wzrostu warunki i osiągają znacznie większe rozmiary niż rosnące w doniczkach. Szczególnie nadają się do takiej uprawy rośliny z rodziny obrazkowatych (Araceae). Są to filodendrony (Philodendron), difenbachie (Dieffenbachia), aglaonemy (Aglaonema), alokazje (Alocasia), anturia (Anthurium), monstery (Monstera), zroślichy (Syngonium) i żółtosocza (Xanthosoma). W tych warunkach dobrze czują się także cibory (Cyperus), męczennice (Passiflora), kordyliny (Cordyline), draceny (Dracaena), ketmie (Hibiscus) i figowce (Ficus).Część kolekcji roślin szklarniowych stanowią gatunki o skromniejszych wymaganiach co do temperatury i wilgotności powietrza, pochodzące ze strefy subtropikalnej. Rośliny te w większości wystawiane są w okresie letnim w donicach na teren Ogrodu. Posiadamy ich ok. 500 taksonów.
W oddzielnej witrynie przy palmiarni można zobaczyć około 50 gatunków i odmian roślin mięsożernych, a wśród nich liczne rosiczki (Drosera), meksykańskie tłustosze (Pinguicula), północnoamerykańskie kapturnice (Sarracenia)i muchołówki (Dionaea).
Kolekcja sukulentów, czyli roślin mających zdolność magazynowania wody w specjalnych tkankach, liczy ponad 2700 taksonów, w tym 1740 samych kaktusów, tzn. roślin należących do rodziny kaktusowatych (Cactaceae), występujących w strefie tropikalnej i subtropikalnej obu Ameryk, zwłaszcza w Meksyku i Peru. Sukulenty, przystosowane do skrajnie suchych siedlisk pustyń i półpustyń Ameryki Płn., Śr. i Płd., Afryki Płd., Madagaskaru i Wysp Kanaryjskich, wykształciły cechy umożliwiające im przetrwanie długich okresów niedoboru wilgoci. Gromadzą wodę w mięsistych łodygach o kształcie kulistym lub walcowatym (np. kaktusy, wilczomlecze, stapelie). Transpirację ogranicza też skórka pokryta grubą kutykułą i woskowym nalotem.Sukulenty prezentujemy w trzech szklarniach: w kaktusiarni oraz w ekspozycjach „Sukulenty Meksyku” i „ Sukulenty Afryki”.

Elżbieta Bogaczewicz - rośliny tropikalne.

Krzysztof Szczerbinski - rośliny subtropikalne i mięsożerne

Strona kierownika działu    Galeria fotografii


Sukulenty

Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego posiada jedną z największych kolekcji sukulentów w Polsce. Liczy ona ok. 700 gatunków z rodziny Cactaceae i ok. 1400 gatunków innych sukulentów i ciągle jest powiększana. W dziale tym zgromadzone są sukulenty z całego świata, pochodzące z najsuchszych miejsc na naszym globie, głównie z pustyń i obszarów górskich znajdujących się w strefie tropikalnej. Ale nie tylko, gdyż i w naszej strefie klimatycznej występują przedstawiciele tej grupy roślin, np. popularne rojniki i rozchodniki. Nazwa „sukulenty” pochodzi od łacińskiego słowa succus, czyli sok. Sukulenty posiadają zdolność magazynowania wody w mięsistych organach zawierających specjalną tkankę wodną, zwaną miękiszem wodnym, co pozwala im przetrwać długotrwałe okresy suszy. Podzielić je można na sukulenty łodygowe (kaktusy, wilczomlecze), liściowe (grubosze, aloesy, agawy) i korzeniowe (głównie z rodzin dyniowatych i trojeściowatych oraz niektóre gatunki pelargonii). Charakteryzują się znacznie ograniczoną transpiracją, a system korzeniowy mają płytki i słabo rozwinięty. Tego typy rośliny zaliczane są do kserofitów, czyli suchorostów. Kolekcja sukulentów w Ogrodzie rozmieszczona jest w trzech szklarniach i na terenie otwartym.
Szklarnie to: kaktusiarnia, „Sukulenty Afryki” i „Sukulenty Meksyku”. W kaktusiarni zgromadzone są kaktusy występujące na kontynencie amerykańskim oraz część sukulentów rosnących na innych obszarach. Niektóre rośliny zostały wysadzone bezpośrednio w gruncie. Można tu zobaczyć wysokie gatunki kaktusów, jak Cereus jamacaru, liczne agawy, drzewiaste formy wilczomleczy, np.Euphorbia tirucalli czy E. ramipressa, a także rośliny z rodzajów Aloe, Crassula i Sansevieria.
Na parapecie natomiast wyeksponowane są w doniczkach niskie formy kaktusów i innych sukulentów. „Sukulenty Afryki” to ekspozycja obejmująca gatunki wystepujące wyłącznie na kontynencie afrykańskim, czyli liczne aloesy, wilczomlecze, grubosze, stapelie, przypołudniki i wiele innych. Wśród wilczomleczy wyróżniają się gatunki przypominające wyglądem kaktusy, choć nimi nie są. Jest to zjawisko KONWERGENCJI, czyli upodabniania się roślin występujących w podobnych warunkach siedliskowych. Interesującym gatunkiem jest np. Pachypodium lamerei - roślina o pniu pokrytym mocnymi cierniami i zwieńczonym pióropuszem liści, występująca wyłącznie na Madagaskarze. Jednak najciekawszą grupą roślin w tej szklarni jest rodzina przypołudnikowatych - Aizoaceae, i jej główny przedstawiciel - rodzaj Lithops. Rośliny te zwane są potocznie „żywymi kamieniami", gdyż swoim wyglądem upodabniają się do kamienistego podłoża, na którym rosną. Zjawisko to nazywane jest MIMIKRY. —„żywe kamienie” zawierają ponad 90% wody i są w najwyższym stopniu przystosowane do siedliska fizjologicznie suchego. W szklarni „Sukulenty Meksyku” zgromadzono rośliny występujące wyłącznie na obszarze Meksyku, głównie z rodzin Cactaceae, Agavaceae i Crassulaceae. Wśród roślin rozmieszczone są eksponaty - przykłady gospodarczego wykorzystywania sukulentów w Meksyku, np. przedmioty wykonane z włókna agaw. Przedstawiono tu również cykl produkcyjny tequili, czyli popularnej w Meksyku wódki, wytwarzanej wyłącznie z soku niektórych agaw, a także wyroby rekodzielnicze miejscowych Indian. Na terenie otwartym Ogrodu, na kwaterze przy wejściu do kaktusiarni, można obejrzeć wysadzone w żwirze gatunki kaktusów mrozoodpornych (głównie opuncji), które bardzo dobrze rosną, kwitną i owocują w naszych warunkach klimatycznych, bez konieczności przenoszenia ich na zimę do ciepłych pomieszczeń. Znoszą one nawet silne mrozy. Rośliny te można również zobaczyć w dziale systematyki roślin, wysadzone na pagórku między palmiarnią a kaktusiarnią. W tymże dziale rosną też sukulenty z rodziny Crassulaceae. Są to rojniki i rozchodniki występujące w naszej strefie klimatycznej.

Jacek Kański

Galeria fotografii

Dydaktyka i morfologia roślin

Liczne i różnorodne kolekcje Ogrodu Botanicznego, zarówno gruntowe jak i szklarniowe, świadczą o ogromnym bogactwie i zróżnicowaniu świata roślin. Chcąc zwrócić szczególną uwagę na wiele ciekawych cech morfologicznych, przystosowawczych i użytkowych licznych roślin stworzono na terenie Ogrodu specjalną ekspozycję z takim doborem gatunków, które ilustrują m.in. wybrane zagadnienia z zakresu biologii i morfologii, ekologii i geografii roślin. Poznać tu można budowę kwiatów i sposoby ich zapylania, typy owoców i sposoby rozsiewania nasion, różne typy kwiatostanów, pędów, liści, korzeni oraz formy życiowe roślin (patrz w dziale biologia i morfologia roślin).
Niewielki fragment lasu liściastego wraz z pasem zarośli okrajkowych, które w naturze pełnią rolę otuliny patrz „Pomoce dydaktyczne..” (Las Liściasty), oraz rośliny suchorostowe patrz „Pomoce dydaktyczne..” (Suchorosty) to przykłady różnych formacji roślinnych spotykanych na kuli ziemskiej. Fragment lasu liściastego daje ogólny obraz struktury i różnorodności lasu jako ekosystemu, gdzie głównym komponentem są drzewa, a którego typ uwarunkowany jest w naturze rodzajem podłoża, klimatem, zasięgiem drzew. Natomiast w runie, zazwyczaj bogatym w lasach liściastych, skupiają się rośliny zielne, byliny, jednoroczne, z których wiele masowo zakwita wczesną wiosną. Pas zarośli okrajkowych tworzą głównie krzewy, występujące na obrzeżach kompleksów leśnych.
Przedstawiono też kilkadziesiąt gatunków objętych w Polsce ochroną prawną patrz „Pomoce dydaktyczne..” (Rośliny Chronione). Nieodwracalne zmiany w środowisku przyrodniczym, będące wynikiem nadmiernej eksploatacji zasobów naturalnych, powodują zagrożenie dla wielu roślin. Obowiązkiem każdego współczesnego ogrodu botanicznego jest zachowanie w swoich kolekcjach gatunków chronionych i zagrożonych oraz propagowanie wiedzy o nich.
Prezentowane są również uprawy zachowawcze gatunków zamieszczonych w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin patrz „Pomoce dydaktyczne..” (Polska Czerwona Księga Roślin), która jest listą roślin wymarłych w XIX i XX wieku oraz zagrożonych wyginięciem. W takiej uprawie na terenie wrocławskiego Ogrodu znajduje się 29 gatunków. Materiał do uprawy pozyskano z populacji polskich, z naturalnych stanowisk. Ponadto pokazana jest kolekcja kilkudziesięciu drzew, krzewów i bylin w odmianach, których autorami są hodowcy polscy. Rośliny o cennych wartościach użytkowych zgromadzono w „kolekcjach ziołowych”. Rośliny zielarskie od stuleci związane są z dziejami ludzi. Przez wieki narastały wokół nich określone tradycje, legendy i obyczaje, a jako że „w każdym marnym ziółeczku jakiś dar ukryty”, korzystano z ich rozlicznych właściwości użytkowych: leczniczych, barwierskich, miododajnych czy przyprawowych patrz „Pomoce dydaktyczne..” (Magnetyzm Ziół, Rośliny Barwierskie, Rośliny Miododajne, Rośliny Przyprawowe). Z czasem wiele roślin, tak nierozerwalnie związanych z codziennym życiem, przeniknęło jako wzorce do sztuki. Początkowo świat roślin był inspiracją dla szeroko pojętej sztuki ludowej, później motywy roślinne trafiły do literatury, malarstwa, rzeźby i architektury różnych epok patrz „Pomoce dydaktyczne..” (Mitologia i Rośliny, Nie tylko Słoneczniki..roślinne motywy w sztuce). Właściwe korzystanie z wyżej przedstawionych kolekcji ułatwiają liczne tablice informacyjne, które w sposób zwięzły i przejrzysty wprowadzają w dany temat, tabliczki z nazwami roślin identyfikują poszczególne gatunki, a system piktogramów dodatkowo określa cechy użytkowe lub inne właściwości niektórych roślin. Przedstawienie roślin w tak różnych i licznych aspektach stwarza ogromne możliwości szeroko pojętej dydaktyce, dlatego też ta ekspozycja od wielu już lat służy uczniom szkół podstawowych i średnich, studentom biologii oraz wszystkim miłośnikom roślin, tak licznie odwiedzającym Ogród Botaniczny.

Tablice poglądowe    Galeria fotografii

Rośliny pnące

Ogród Botaniczny zachwyca różnorodnością form prezentowanych roślin. Na całym terenie możemy podziwiać też bardzo charakterystyczne rośliny pnące. Ich szczególny charakter stał się inspiracją do założenia w 1998 r. nowej ekspozycji w obrębie działu edukacji przyrodniczej, w południowo-wschodniej części Ogrodu. Pnącza prezentowane są na powierzchni 0,8 ha, z wykorzystaniem podpór naturalnych - drzew liściastych, drzew iglastych, krzewów, oraz podpór sztucznych. Pod pnącza delikatne i średnio silnie rosnące skonstruowano i rozstawiono kilkadziesiąt metalowych podpór, także ich układ przestrzenny pozwala z wielu miejsc objąć wzrokiem całość ekspozycji.
Aby ułatwić roślinom wspinanie się, gładkie części konstrukcji opleciono sznurem oraz wykonano pomosty z siatek metalowych i syntetycznych, łańcuchów, pajęczyn i warkoczy sznurowych. Część pnączy, ze względu na sposób wspinania się, wykorzystuje jako podporę mur ceglany. Bardzo mała liczba drzew oraz bliskość litego ogrodzenia zmusiły do wyraźnego podziału roślin na światło- i cieniolubne. Pnącza preferuj1ce średnie nasłonecznienie musiały przystosować się do istniejących warunków. Rośliny spokrewnione posadzono obok siebie.
Prezentowany zbiór liczy obecnie 240 gatunków i odmian roślin pnących i jest największy w kraju. Znacząca część pnączy rośnie w gruncie, wśród nich znajdują się rośliny zawsze zielone: trzmielina pnąca - Euonymus fortunei 'Coloratus', suchodrzew Giralda - Lonicera giraldii Rehder, gatunki i odmiany poziomki - Fragaria. Kilkanaście gatunków roślin wysadzonych jest w donicach i na zimę przenoszone do szklarni, m. in.: męczennica błekitna - Passiflora caerulea L., kokornak zimozielony - Aristolochia sempervirens L., anredera sercolistna - Anredera cordifolia (Ten.) Steenis, Araujia sericifera Brot. - obficie kwitnąca, intensywnie pachnąca i okazale owocująca. Każdego roku prezentowane rośliny wieloletnie uzupełniane są jednorocznymi, takimi jak np.: gatunki odmiany azaryny - Maurandya, serconasiennica - Cardiospermum halicacabum L., kolczurka klapowana - Echinocystis lobata (Michx.) Torr. et A. Gray, kobea (sepota) pnąca - Cobaea scandens Cav., dymnica pospolita - Fumaria officinalis L., tunbergia oskrzydlona - Thunbergia alata Bojer ex Sims, nasturcja kanaryjska - Tropaeolum peregrinum L. Najliczniej reprezentowany jest rodzaj powojnik - Clematis. Zgromadzono tu czyste gatunki, m.in.: powojnik chirisanenski* - Clematis chiisanensis Nakai, p. wąsaty* - C. cirrhosa L., p. isfahanski - C. ispahanica Boiss., p. Rehdera - C. rehderiana Craib; odmiany uprawne z wielu grup, m.in.: Clematis 'Rogouchi', 'Princess Diana', 'Piilu', 'Moonlight', 'Lagoon', 'Arctic Queen'; tak?e odmiany wyhodowane przez polskich hodowców, m.in.: 'Błękitny Anioł', 'Gen. Sikorski', 'Jan Paweł', 'Kacper', 'Niobe'. Niektóre z polskich odmian zdobyły medale na prestiżowych światowych wystawach. Ekspozycja ma na celu zaprezentowanie rozmaitych sposobów wspinania się pnączy oraz wykorzystania różnego rodzaju podpór; a także ciągłe wzbogacanie zbioru o nowe taksony, zwłaszcza te rzadziej spotykane i trudne w uprawie, takie jak: akebia pieciolistkowa - Akebia quinata (Houtt.) Decne., winnik sercowaty - Ampelopsis cordata Michx., dławisz szerokolistny - Celastrus hypoleucus (Oliv.) Warb. ex Loes., wiciokrzew etruski - Lonicera etrusca Santi, Paederia scandens (Lourr.) Merr., Pueraria lobata (Willd.) Ohwi, róża cienkopędowa* - Rosa filipes Rehder et E.H. Wilson, Sinofranchetia chinensis (Franch.) Hemsl., skromnio ostry* - Sinomenium acutum (Thunb.) Rehder et E.H. Wilson, stefania japońska* - Stephania japonica (Thunb.) Miers.
Rośliny pnące budzą zainteresowanie zwiedzających, mają coraz większe grono miłośników oraz pełnią funkcje dydaktyczną, głównie wśród młodzieży uczącej się. Splątane pędy stanowią doskonałe schronienie dla ptaków i drobnej zwierzyny parkowej.

Galeria fotografii

Panorama natury

Dzięki żmudnym i wytrwałym wysiłkom Dyrektora naszego Ogrodu dra hab. prof. Tomasza Nowaka i jego współpracowników mgr Jolanty Kochanowskiej i Andrzeja Małowieckiego urządzono stałą wystawę Panorama Natury, której uroczyste otwarcie nastąpiło 21 października 1996 roku. Aby ułatwić zwiedzającym przyswojenie trudnej chronologii geologicznej, umieszczono na posadzce nazwy wszystkich er oraz okresów wchodzących w ich skład. Każdy z nich oznaczony jest innym kolorem. Przy wejściu do sali wita nas przekrój poprzeczny pnia trzystuletniego debu szypułkowego, na którym zaznaczono strzałkami ważne daty z historii biologii. Dalej, na ścianie, wisi tablica granitowa z nazwiskami 13 dotychczasowych dyrektorów Ogrodu. Wieńczy ją sentencja łacińska "Dic, Duc, Fac, Fer!" – mów (prawdę), sprawuj urząd (sumiennie), spełniaj (swoje obowiązki), znoś (co los zsyła). Jest to niejako maksyma, którą powinni kierować się wszyscy zajmujący to stanowisko. Lewa strona wystawy to ekspozycja skał i minerałów Dolnego Śląska. Przegląd rozpoczynają metamorfity z pięknym okazem jaspisu, magnezytem, agatem, serpentynitami i marmurami ze Stronia Śląskiego i Sławniowic. Nieco dalej prezentują się granitoidy (ogólna nazwa kwaśnych magmowych skał głębinowych). Omawiany dział zamykają piaskowce (skały osadowe złożone głównie z kwarcu) Podobnie jak poprzednio, pokazano tu zarówno materiał wydobyty bezpośrednio z kamieniołomów, jak i oszlifowane płyty, unaoczniające wielką wartość dekoracyjną surowca. Głównym elementem prawej strony wystawy jest panoramiczny obraz o rozmiarach 36 x 2 m, dzieło znanego wrocławskiego artysty malarza Janusza Merkla, oparte na koncepcji dyrektora Ogrodu. W realistyczny sposób przedstawia rozwój życia na Ziemi od kambru do czwartorzędu. Eksponowane opodal skamieniałości są rozlokowane zgodnie z porządkiem chronologicznym i świetnie z nim zsynchronizowane. Większość z nich stanowi własność Ogrodu, inne są darami lub depozytami instytucji państwowych, bądź pochodzą ze zbiorów prywatnych. Pochód skamieniałych organizmów i ich odcisków rozpoczynają trylobity, dalej „płyną” ortocerasy i „drzemią” goniatyty. Na szczególną uwagę zasługuje bogaty zestaw kopalnych roślin karbońskich z widłakami, skrzypami i paprociami nasiennymi na czele. Duże zainteresowanie budzi odlew tropów gadów permskich, odciski małży, ramienionogów, liści bennetytów, amonity, przekroje szyszek araukarii i jajo dinozaura przywiezione z Chin. Z innych okazów należy wymienić skamieniałą rybę, fragmenty wewnętrznych szkieletów belemnitów oraz pień sosny, na których pokazano proces tworzenia sie bursztynu, odciski kraba i kopalne szyszki sosny. W końcowej części wystawy rzuca się w oczy wielki liść palmy sabalowej, „skamieniały las”, elementy szkieletu wieloryba, cios mamuta, czaszka nosorożca włochatego, wreszcie narzędzia bazaltowe tzw. pięściaki, typowe dla kultury dolnego paleolitu. Wartościowym uzupełnieniem tej wspaniałej ekspozycji jest 25–minutowy, odtwarzany z taśmy komentarz, który umożliwia zwiedzającym łatwiejsze zrozumienie wielu szczegółów związanych z etapami życia na naszej planecie. Ponadto dzięki efektom specjalnym, takim jak wybuchy wulkanów, szum wody, ciężkie stąpanie po ziemi, ryki gadów i słoni, przenosimy się myślami do tych odległych epok, które tak wyraziście przedstawiono na obrazie. Skłania to nas do kontemplacji i uwrażliwia na problemy ochrony środowiska.

Jolanta Kochanowska

Galeria fotografii