MAŁE CO NIECO
NA TEMAT HORTENSJI OGRODOWEJ

BOTANIKA

Hortensja ogrodowa (Hydrangea macrophylla) jest krzewem o pędach wypełnionych gąbczastym rdzeniem i pokrytych łuszczącą się korowiną. Liście są pojedyncze, układają się na pędzie naprzeciwlegle i zawsze opadają na zimę. Brzeg blaszki liściowej jest piłkowany lub drobno ząbkowany. Hortensje najbardziej ozdobne są w okresie kwitnienia. Skala barw jest szeroka: od białych i zielonych, poprzez najrozmaitsze odcienie różu, purpury i fioletu, aż do najbardziej pożądanych niebieskich. Kwiatostanem hortensji ogrodowej jest podbaldach. Można w nim wyróżnić dwa rodzaje kwiatów: płodne - niepozorne, obupłciowe, znajdujące się wewnątrz kwiatostanu, oraz znacznie większe płonne - złożone z 3-6 płatkowatych działek kielicha, które pełnią funkcję powabni na jego obrzeżu. Tak naprawdę to właśnie duże, barwne działki kielicha są największą ozdobą tych wyjątkowych roślin. Owoce hortensji to torebki, drobne i niepozorne, na wierzchołku ścięte lub stożkowate, zawierające liczne oskrzydlone nasiona.

Ryciny

Źródło: L. Van Houtte, FLORE des Serres et des Jardines de l'Europe
Hydrangea involucrata Hydrangea japonica Rosalba Hydrangea otaksa Hydrangea paniculata var. Grandiflora Hydrangea pubescens

Tablice botaniczne

Opracowanie: Botanischen Sammlungen Landschloss Pirna-Zuschendorf
Tłumaczenie: Iris Riedel i Magdalena Mularczyk
Tablica 1 Tablica 2 Tablica 3 Tablica 4

POCHODZENIE

Krzewy hortensji od dawna znane i uprawiane były w Kraju Kwitnącej Wiśni. Zwrócił na nie uwagę zainteresowany roślinnością tamtych stron Engelbert Kaempfer - niemiecki podróżnik, a zarazem lekarz zatrudniony w Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej. Były to formy uprawne będące wielokrotnymi mieszańcami takich dzikich gatunków, jak Hydrangea maritima, H. acuminata, H. thunbergiiH. japonica, które rosną w lasach łęgowych Azji Wschodniej. Niestety, jako mieszańce miały wszystkie kwiaty płonne (pozbawione słupków oraz pręcików) i dlatego ich taksonomiczna klasyfikacja sprawiała przez długi czas spore kłopoty. Kaempfer uznał, że ten piękny krzew jest bardzo podobny do bzu (Sambucus), i nazwał go "bzem wodnym" (S. aquatica), podając w jego pierwszym naukowym opisie z 1712 roku również japońską nazwę Sijo.

Ponad 70 lat później, nadal borykano się z zagadnieniem prawidłowej klasyfikacji hortensji. W 1784 roku szwedzki botanik Carl Peter Thunberg, w swojej książce Flora Japonica opisał hortensję jako Viburnum macrophyllum, czyli uznał ją za kalinę, natomiast portugalski misj onarz Juan Loureiro uważał nawet, że jest to gatunek pierwiosnka - Primula mutabilis. W międzyczasie francuski astronom Legentie de la Galairière, przebywając w Japonii, zainteresował się urokliwym krzewem i postanowił przewieźć go na Isle de France, dzisiejszą wyspę Mauritius. Tam nieznany wcześniej, pięknie kwitnący krzew zauważył francuski lekarz i botanik Philibert Commerson. W 1773 roku przesłał kilka zasuszonych okazów zielnikowych do Paryża. Roślina wywarła na owym podróżniku takie wrażenie, że postanowił nadać roślinie nazwę Hortensia, tak jak miała na imię jego ukochana, Hortensja Barrét, która towarzyszyła mu w jego wyprawach. Nazwę tę opublikował po raz pierwszy Antoine-Laurent de Jussieu w roku 1789, czyli dopiero 16 lat po śmierci Commersona.

Ostateczne rozwiązanie zagadki przynależności systematycznej krzewu nastąpiło dopiero wtedy, gdy angielski botanik Joseph Banks przywiózł go z Paryża do Kew Gardens pod Londynem. Trzy lata później, w roku 1792, James Edward Smith słusznie zaliczył roślinę do rodzaju Hydrangea, a nadaną przez niego nazwę Hydrangea hortensis zmienił w 1830 roku na używaną do dziś H. macrophylla Nicolas Charles Seringe.

Z Ogrodu Botanicznego w Kew rozsyłano hortensję do innych krajów Europy, gdzie wnet stała się rośliną bardzo modną i poszukiwaną. W połowie lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku pewien niemiecki ogrodnik przesłał z Anglii do Saksonii sadzonkę, którą później przez blisko sto lat uprawiano w donicy w ogrodzie przypałacowym w Pillnitz koło Drezna. W roku 1889 krzew miał 2,5 m wysokości i 9,5 m obwodu. Wcześnie, bo w 1798 roku, zasadzono hortensje w  Ogrodzie Botanicznym w Kopenhadze, w Berlinie zaś, jak podają źródła historyczne, kwitły już w roku 1808.

W ciągu XIX stulecia dotarło z Japonii do Europy wiele różnorodnych form hortensji, między innymi za sprawą botanika Phillipa Franza von Siebolda, który jednej z odmian nadał imię swojej japońskiej córki - 'Otaksa'. Wiele osób zafascynowanych hortensją zaczęło prowadzić hodowlę, w wyniku czego w 1870 roku w Europie znanych było już około 200 różnych odmian.

Obecnie ten lubiący cień krzew można zobaczyć w wielu środkowoeuropejskich ogrodach, w których gleba jest wystarczająco żyzna i wilgotna. Często jeszcze spotyka się właśnie ową klasyczną odmianę 'Otaksa' o dużych, kulistych kwiatostanach złożonych z kwiatów płonnych. Współcześni hobbyści preferują jednak odmiany niższe, o intensywnych barwach kwiatów, uprawiane w doniczkach i nadające się do dekoracji wnętrz. Piękny krzew docenili też ogrodnicy amatorzy, którzy prześcigają się w tworzeniu "ogrodów marzeń", wykorzystując do tego celu późno i obficie kwitnącą hortensję ogrodową.

Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego - Hortensja - Roślina Roku 2009