K r z e w karłowaty, rośnie bardzo powoli, po 10 latach uprawy ma zaledwie 30 cm wysokości i 40 cm śred., kulisty, jasnozielony, zimą brązowy. U p r .: b. mroz. (> - 29 °C), cenny do miniaturowych ogrodów. P o c h .: Arboretum Kórnickie Instytutu Dendrologii PAN ofiarował T. Bojarczuk - 1995.

K r z e w do 3 - 4 m wysokości (w Anglii do 7 m), regularnie jajowatostożkowaty lub stożkowaty, rośnie dość wolno. Boczne, często pionowe, rozgałęzienia liczne, krótkie i wachlarzykowate zagęszczają koronę na zewnątrz. Zabarwienie pędów jest początkowo jasnożółte, jesienią płowieje, w zimie staje się bladożółtawobiałe. Odmiana o bardzo ładnym pokroju, ale o barwie mniej złocistej niż u np.: T. occidentalis 'Lutea' {USA <1881}, 'Varvaeneana' {Varvaen <1862} 'Aurescens' {Wróbl. ex Browicz ex Bugała 1932}. P o c h .: Szkółka Drzew i Krzewów „KULAS”, Pisarzowice ofiarował K. Kulas - 1988.

Odmiana karłowata, kulista, w starszym wieku szerokokulista, gęsta, do 1 m wysokości w USA, w Arnold Arboretum po 70 latach uprawy 2,5 m wysokości i 5 m śred. Pędy ma płaskie, ułożone prawie pionowo, obustronnie ciemnozielone, zimą lekko brązowieją jedynie ich końce. P o c h .: Szkółka Krzewów E. Pudełek, Pisarzowice - 1988.

Najwyższy gatunek żywotnika, w Polsce do około 30 m wysokości, w ojczyźnie do 60 m (maks. 75 m). Jest to d r z e w o rozdzielnopłciowe, jednopienne, bardzo szybko rosnące, o koronie stożkowatej i ugałęzionej do samej ziemi. Gałęzie zwisają i podnoszą się łukowato do góry a z nich zwisają długie, wąskie i płaskie rozgałęzienia. Gałęzie dolne często ścielą się po ziemi i zakorzeniają, tworząc krąg młodych drzew. Li ś c i e wielosezonowe, łuskowate, spłaszczone, o silnym, żywicznym zapachu; na zewnątrz ciemnozielone, mocno błyszczące; od spodu niebieskawozielone z białymi plamkami.D r e w no twardzielowe, bez przewodów żywicznych, z wąskim, żółtym bielem i jasnopomarańczowobrunatną twardzielą, dość miękkie, trwałe, bardzo lekkie, aromatyczne, nie atakowane przez insekty i nie poddające się gniciu. W y s t .: zach. tereny Ameryki Płn. U p r .: zad. mroz. ( - 26 °C), w czasie surowych zim mogą przemarzać wierzchołki; lubi gleby żyzne, wilgotne, głębokie i wysoką wilgotność w powietrzu. Przy odpowiedniej wilgotności gleby i powietrza rośnie dobrze nawet na glebach piaszczystych. W uprawie w Europie od 1853 r., w Polsce od 1861 r. Z a s t .: jedno z najpiękniejszych drzew spotykanych na cmentarzach, w parkach i ogrodach. O k a z y największe w Polsce: Lipno k. Niemodlina około 1 m śred. pnia, Arboretum Wirty, n-ctwo Kaliska 34 m wysokości i 75 cm śred. (pomiar 2000 r.). P o c h .: nn ok. 1970 r. (pomiar w 2000 r. kw.: IIIF 13/90+92, IIIJ 14/130).

D r z e w o 12 - 15 × 3 - 4 m, szerokostożkowe, o nieco luźnym pokroju, rośnie szybko. Łuski błyszczące, bez wyraźnego białego nalotu, z poprzecznymi żółtymi paskami, później prawie białymi. Upr .: zad. mroz. ( - 26 °C), jednak mniej odporna na mrozy od T. occidentalis i ma od niej większe wymagania pod względem wilgotności powietrza i gleby. P o c h .: Szkółka Drzew i Krzewów „KULAS”, Pisarzowice ofiarował K. Kulas 1989.

Według hodowcy: „Tworzy formę kolumnową o zwartym i gęstym pokroju. Wzrost jego jest o połowę wolniejszy od żywotnika olbrzymiego. Młode łuskowate igły są złotożółte. W okresie zimowym przebarwiają się na kolor jasnobrunatny. U p r .: b. mroz. (> - 29 °C); we Wrocławiu przetrwał bez większych szkód surową zimę 1986/87 r., z temperaturą - 34 °C przy gruncie. P o c h .: Szkółki Zakładu Doświadczalnego PAN w Kórniku ofiarował hodowca - 1988.

rodzina Cupressaceae - Cyprysowate

Do rodzaju należy 1 gatunek. W Polsce w uprawie oprócz gatunku, także 1 odmiana botaniczna i 5 uprawnych.

Odmiana została znaleziona w Japonii w 1859 r. i przywieziona do Holandii. Wygląda prawie identycznie jak gatunek, ale ma gałązki w różnym stopniu fragmentami białe lub kremowe. U p r .: zad. mroz. ( - 26 °C). P o c h .: OBUWr. Wrocław - 2000.

D r z e w o 5 - 10 m wysokości, w ojczyźnie do 30 m, rośnie wolno, rozdzielnopłciowe, jednopienne. Początkowo rośnie krzaczasto, nie tworząc przewodnika, później, w zależności od typu jednopniowe, szerokostożkowe lub wielopniowe, o pokroju kopulastym. Rozgałęzienia ma płaskie, wachlarzowate i ażurowe. I g ł y wielosezonowe, łuskowate, do 8 mm (większe niż u żywotników), ściśle do siebie przylegają, są sztywne, ciemnozielone, mocno błyszczące, od spodu bez gruczołów, z dużymi kredowobiałymi, zlewającymi się plamkami (!) wyraźnie odgraniczonymi od zielonych brzegów, tworzą ładny deseń. S z y s z k i kulistawe, 1 - 1,5 cm śred., za młodu zielone z wyraźnym białawym nalotem. W y s t .: góry Sikoku, Kiusiu i Hondo w Japonii na wysokości 600 - 1600 m. U p r .: w odpowiednich warunkach siedliskowych zad. mroz. ( - 26 °C), w młodości dost. mroz. ( - 23 °C). Gatunek cienioznośny, wymaga gleb świeżych, żyznych i wilgotnych, wysokiej wilgotności powietrza oraz częstych i obfitych opadów. Wrażliwy na suszę i zanieczyszczenia powietrza. W Europie w uprawie od 1853 r., w Polsce od 1894 r. Z a s t .: bardzo oryginalne drzewko o gęstej, regularnej koronie i ładnych, błyszczących, jakby woskowych gałązkach, z białym deseniem od spodu. Cenny w ogrodach i kolekcjach w Polsce Zach. i na Pomorzu. O k a z y największe w Polsce: Arboretum Wirty, n-ctwo Kaliska 150 cm obwodu (pomiar 2000 r.). P o c h .: nn ok. 1975; Gospodarstwo Szkółkarskie Mykita-Szymański, Dobrzyń ofiarował J. Mykita - 1996.

K r z e w lub małe drzewko powoli rosnące, o pokroju zbliżonym do gatunku, ale młode pędy początkowo żółtopomarańczowe, później trwale żółtozielone. U p r .: w odpowiednich warunkach siedliskowych zad. mroz. ( - 26 °C). P o c h .: Arboretum SGGW w Rogowie ofiarował J. Tumiłowicz - 1990; OBUWr. Wrocław - 1993.

Karłowata odmiana 0,6 - 1 m wysokości, bardzo wolno rosnąca, dość gęsta, o płaskokulistym pokroju i łuskach 15 - 20 mm dł., drobniejszych niż u gatunku, jasnozielonych. U p r .: w odpowiednich warunkach siedliskowych zad. mroz. ( - 26 °C). Do Europy przywieziona z Japonii przez J.G. Veitcha w 1861 r., w Polsce od 1894 r. P o c h .: Arboretum SGGW w Rogowie ofiarował J. Tumiłowicz - 1990, 1992.

rodzina Tiliaceae - Lipowate

Do rodzaju należy 45 - 50 gatunków drzew, często majestatycznych i długowicznych, występujących na półkuli północnej w płd.-wsch. części Ameryki Płn., Azji i Europie. W Polsce rosną na stanowiskach naturalnych 2 gatunki, a uprawianych jest 18 gatunków, 1 podgatunek, 1 mieszaniec międzygatunkowy, 2 odmiany botaniczne i ponad 50 odmian uprawnych sadzonych głównie przez pszczelarzy. Li ś c i e sezonowe, skrętoległe, długoogonkowe, pojedyncze, często niesymetryczne, brzegiem piłkowane.Kwiaty miododajne, pachnące, obupłciowe, 5-krotne, działki i płatki żółtawe lub białawe, z reguły zwisają na długiej szypułce zrośniętej z dużą podsadką. Warto   wiedzieć : odpowiednio dobrane gatunki i odmiany (kolejno T. platyphyllos, T. × europaea, T. cordata, T. americana, T. 'Euchlora', T. tomentosa, T. japonica, T. insularis i T. henryana) kwitną nawet przez 2 - 3 miesiące stanowiąc najwartościowszy pożytek pszczeli. Ich kwitnienie rozpoczyna się w czerwcu, a kończy na przełomie września i października (!). O w o c e m są orzeszki z 1 - 3 nasionami. Różne części często pokryte włoskami. U p r .: odznaczają się dużą tolerancją w stosunku do gleby, ale najlepiej rosną na glebach żyznych, głębokich i dość wilgotnych (lessy, czarnoziemy, mady), tylko niektóre gatunki i odmiany dobrze znoszą warunki miejskie; wszystkie są wrażliwe na zasolenie gleby. W a r t o w i e d z i e ć o odmianach polskich, których nie ma w Wojsławicach: Tilia × europaea 'Vratislaviensis' {Szkółki Wrocław (d. Breslau) 1898}, T. × flaccida 'Difersifolia' {A. Wróblewski 1938}, T. tomentosa 'Varsaviensis' {J. Wrzesiński/Szkółki Warszawa 1926/ok. 1930}, T. 'Zamoyskana' {A. Wróblewski/Szkółki Kórnickie 1935/1935}.

PL

D r z e w o do 18 - 25(30 - 35) ×10 - 12(15) m, o zmiennej, ale regularnej, szerokojajowatej lub prawie kulistej koronie, długowieczne żyją nawet ponad 1000 lat. Li ś c i e sezonowe, okrągławe, 3 - 6 cm dł., u nasady sercowate, drobno piłkowane, z wierzchu ciemnozielone, matowe lub nieznacznie połyskujące, spodem sinozielone z kępkami rudych włosków w kątach nerwów. K w i a t y k.V - VII, podobne do T. plathyphyllos, bardzo miododajne (+ 1000 kg/ha), drobne, żółtawobiałe, silnie pachnące; zebrane w 5 - 11-kwiatowe, wyprostowane lub nieco zwisające kwiatostany. O w o c e małe, 6 - 8 mm śred., często asymetryczne, cienkościenne, miękkie, bez żeberek. D r e w n o beztwardzielowe, rozpierzchłonaczyniowe, żółtawobiałe z lekkim połyskiem, grubowłókniste; słoje roczne słabo rozgraniczone; lekkie, miękkie, łatwo łupliwe, mocno zsychające się i łatwe w obróbce, małotrwałe na powietrzu, zupełnie nietrwałe w wodzie. W y s t .: od zach. Europy, z wyłączeniem Płw. Iberyjskiego, po zach. Syberię. U p r .: b. mroz. (> - 29 °C), tolerancyjna co do gleby, długowieczna i bardzo żywotna często silnie wypróchniała, ale z korzeniami wspomagającymi wewnątrz pnia. Z a s t .: najcenniejszy gatunek miododajny i cenny do zadrzewień przydrożnych, pozamiejskich. W Polsce gatunek lasotwórczy: drzewostanów nasiennych - 78,5 ha; drzew doborowych - 33, plantacji nasiennych - 27,8 ha (5804 szczepów), plantacyjnych upraw nasiennych - brak. W a r t o w i e d z i e ć : dawniej przed dworami sadzono lipy gęsto, co 1 m, po okręgu około 3 - 5 m śred., co powodowało ich szybki wzrost na wysokość. Po kilku latach drzewa słabsze usuwano i otrzymywano „żywą”, cienistą altanę, w której stawiano stół i mile spędzano czas (tzw. lipy stołowe). Kwiatostany lipy zawierają liczne flawonoidy, pochodne kwercetyny i kempferolu, kwasy organiczne, trójterpeny, fitosterole, małe ilości śluzu i garbnika, olej eteryczny (ok. 0,05 %), a w nim m.in. farnezol (hormon owadzi) oraz śladowe ilości kilku witamin. Kwiatostany stosowane są w stanach gorączkowych spowodowanych przeziębieniem, zapaleniem gardła, krtani i oskrzeli, pomocniczo w stanach zapalnych górnych dróg oddechowych, przy nadmiernej pobudliwości nerwowej, zwłaszcza u dzieci (!); zewnętrznie do kąpieli regenerujących i uspokajających. O k a z y n a j w i ę k s z e w Polsce: Cielętniki, gm. Dąbrowa Zielona 35/992/525, Klińska Wielkie, gm. Goleniów 27/871/453, Proślice, gm. Byczyna 25,5/750/454 i w o k o licach W r o cł awi a Bagno, gm. Oborniki Śl. 15/905, Lubiąż, gm. Wołów 26/700, Oleśnica 25/690, Gola Wielka, gm. Twardogóra 24/600, Strzeszów 19/600 oraz w granicach dawnego województwa wrocławskiego 112 drzew o obwodzie w pierśnicy powyżej 400 cm (!). P o c h .: naturalne stanowisko; pomiary w Wojsławicach w 2000 r.: kwatera IX 25/280, kw. XVI okaz 5- pniowy 35/200+226+363+141+127.

rodzina Cephalotaxaceae - Głowocisowate

Do rodzaju należy 7 gatunków występujących w Ameryce Płn. i Azji Wsch. W Polsce w uprawie 3 gatunki i 1 odmiana botaniczna. W swoich ojczyznach są to d r z ewa wysokie, o grubej korowinie i okółkowo ustawionych gałęziach. P ę d y roczne są zielone, w drugim roku u niektórych gatunków pozostają nadal zielone, a u innych przebarwiają się na czerwonawopomarańczowobrązowe. I g ł y mają wielosezonowe, zwykle 2 - 3 cm dł. na krótkim ogonku, bardzo sztywne, kłujące, kolczasto zakończone; górna strona jest wypukła pośrodku, spodem z 2. wąskimi, białawymi, później brunatnymi paskami; ułożone + dwustronnie. K w i a t y rozdzielnopłciowe, zwykle dwupienne. U p r .: gatunki od nie mroz. (< - 15° C) do dost. mroz. ( - 23° C).

Małe d r z e w o w uprawie 15 - 20 m wysokości, w ojczyźnie około 25 m, rośnie powoli, o luźnej koronie i rzadkich, obwisających gałązkach bocznych, często wielopniowe. P ęd y w drugim roku + brązowe. I g ł y wielosezonowe, najdłuższe w rodzaju, 4 - 7cm × 3 - 5 mm (!), stopniowo zwężające się i ostrokolczasto zakończone, z wierzchu ciemnozielone i błyszczące lub matowe, spodem z dwoma jasnymi paskami; ułożone rzadko, podnoszą się do góry. N a s i o n a pojedyncze, duże do 4 cm dł., w całości otoczone zieloną, z fioletowymi paskami osnówką, jadalne, podobne w przekroju do gałki muszkatołowej. W y s t .: Kalifornia, 900 - 1500 m. U p r .: dość mroz. ( - 20,5 °C), uprawa możliwa w najcieplejszych regionach kraju z zastosowaniem, u okazów młodych, zimowych osłon. Lubi gleby żyzne, świeże, wilgotne, miejsca osłonięte, zaciszne, ciepłe, słoneczne lub półcieniste. W uprawie do 1851/52 r., w Polsce od 1872 r. Z a s t .: oryginalna, atrakcyjna roślina spotykana w specjalistycznych kolekcjach. P o c h .: Warszawa (Park Łazienkowski) ofiarował W. Gołąb - 1994.

Małe d r z e w k o w uprawie do 4 m wysokości, w ojczyźnie do 20 m, dwupienne z rzadko ugałęzioną koroną. Gałęzie wyrastają w regularnych okółkach i są prawie poziomo rozpostarte. Młode, zielone pędy, w drugim roku stają się brązowawe. I g ł y wielosezonowe, 2 - 3 cm × 3 - 4 mm, kłujące, sztywne, szydlasto zakończone, z wierzchu ciemnozielone, połyskujące, z dwoma jasnymi paskami; ułożone są gęściej niż u T. californica, po obu stronach pędu i lekko wygięte ku dołowi. N a s i o n a 2 - 2,5 cm dł., zielone, częściowo fioletowe, jadalne. W y s t .: góry śr. i płd. Japonii. U p r .: jak Torreya californica, dost. mroz. ( - 23 °C) w Polsce Zach. P o c h .: OBUWr. Wrocław - 1989.

Do rodzaju należą 2 gatunki wijących się krzewów, o liściach sezonowych i niepozornych kwiatach, występujących w Azji Wsch. W Polsce uprawiany jest tylko 1 gatunek.

Pną c z e w uprawie około 3 m wysokości, w ojczyźnie do 10 m, słabo owijające się pędami, luźne, z pędami szeroko odstającymi i łukowatymi. P ę d y sztywne, kanciaste, brodawkowate, jasnobrązoworude. L i ś c i e sezonowe, 8 - 17 cm dł., jajowate do eliptycznych, długo zaostrzone, ząbkowane, z wierzchu jasnozielone, nerwy na spodzie pokryte włoskami; ogonek 1 - 3 cm dł. K w i a t y w VI/VII, 6 - 8 mm śred., spodeczkowate, kremowobiałe z zielonym odcieniem, 5-krotne; zebrane w wiechy, ulistnione u podstawy, 10 - 25 cm dł. O w o c e 1,5 - 2 cm dł., zielonobiałe, trójskrzydlaste. W y s t .: Japonia, Korea po Mandżurię. U p r .: mroz. do ( - 29 °C). Nie ma specjalnych wymagań w stosunku do gleby. Z a s t . : nadaje się szczególnie do rozpinania na murach lub pergoli. Dostarcza składników do środków owadobójczych. P o c h .: Arboretum Tharandt - 1990.

rodzina Trochodendraceae - Trochodendronowate

Do tego rodzaju, niezwykle interesującego ewolucyjnie, bardzo licznego w trzeciorzędzie, należy obecnie tylko 1 gatunek. W a r t o w i e d z i e ć : gatunek należy do klasy dwuliściennych, ale do prymitwynych roślin kwiatowych, dlatego w drewnie, zamiast naczyń, ma cewki, jak rośliny nagozalążkowe. Brak naczyń i budowa słupkowia (złożone ze słabo zrośniętych ze sobą słupków, zbudowanych z 1 owocolistka) nawiązują do rzędu prymitywnych magnoliowców, natomiast dzięki wiatropylności (redukcja kwiatów i skupienie ich w gęste kwiatostany) do wyższych rzędów, m.in. oczarowców, bukowców, orzechowców.

K r z e w w uprawie luźny, około 2 - 3 (5) m wysokości, w ojczyźnie szerokokolumnowe drzewo 10(20) × 8 m. P ę d y zielone, nagie, sztywne, poziomo odstają od pnia i są delikatnie aromatyczne. L i ś c i e wielosezonowe, do 8 - 15 cm dł., skrętoległe, ale skupione na końcach rocznych przyrostów, szerokojajowate do eliptycznych, skórzaste i ąbłyszczące, ciemnozielone, lekko ząbkowane od połowy, na wierzchołku zaostrzone; ogonek 3 - 7 cm dł. K w i a t y w VI/VII, zapylane są przez wiatr, 2 cm szer., intensywnie zielone, bezpłatkowe; zebrane w grona 6 - 8 (12) cm dł., złożone z 10 - 12 kwiatów; słupkowie składa się z kilku słabo za sobą zrośniętych słupów (cecha prymitywna ewolucyjnie). O w o c e 1,5 - 2 cm szer., brązowe, złożone z 6 - 10 mięsistych części. W y s t .: lasy górskie w Japonii, na Tajwanie i w Korei. U p r .: mrozoodporność niedostatecznie u nas poznana, prawdopodobnie w zależności od pochodzenia od nie mroz. (< - 15 °C) do ndost. mroz. ( - 18 °C); uważa się, że formy o liściach większych i błyszczących są odporniejsze od tych z liśćmi wyraźnie mniejszymi i matowymi (?). Wskazany klimat łagodny i wilgotny. Lubi gleby wilgotne, przepuszczalne, lekko kwaśne i stanowiska półcieniste, ciepłe, osłonięte od zimnych wiatrów. Należy osłaniać krzew przed zimowym słońcem (!). W Wojsławicach rocznie przyrasta o około 30 cm. P o c h .: Arboretum SGGW w Rogowie ofiarował J. Tumiłowicz - 1998.

rodzina Pinaceae - Sosnowate

Do rodzaju należy 10 gatunków. W Polsce uprawianych jest 7 gatunków, 1 mieszaniec międzygatunkowy i 35 odmian. D r z ewa rozdzielnopłciowe, jednopienne, o stożkowatych koronach z charakterystycznie zwisającym wierzchołkiem. P ę d y cienkie, po opadnięciu igieł lekko szorstkie, zwykle pokryte włoskami, z rowkami jak u świerków; pączki bardzo mało i słabo widoczne, bez żywicy. D r ewn o bezżywiczne. I g ł y wielosezonowe, płaskie, krótkie, na ogół równowąskie, z wierzchu błyszczące, od spodu z dwoma paskami woskowego nalotu (jak u jodeł); ogonek u nasady krótki, cienki, przyciśnięty do pędów (jak u cisów). S z y s z k i małe, 1,5 - 3 cm dł., mniej lub bardziej zwisające. Choina lubi czyste, wilgotne powietrze, częste opady, gleby świeże, dostatecznie wilgotne i jest bardzo cienioznośna.

D r z e w o 20 - 25 m wysokości, w ojczyźnie 30 m (maks. 48 m), rośnie średnio szybko, jest długowieczne, ma cienki pień i szeroką, stożkowatą koronę z gałęziami w młodym wieku luźno ułożonymi, później gęsto i mało regularnie. Pączki są bardzo małe, pędy bardzo cienkie, jasne, beżowe lub kremowe, pokryte dookoła włoskami. I g ł y wielosezonowe różnej długości, krótkie, do 18 mm dł., końce nigdy nie wcięte, brzeg lekko piłkowany, z wierzchu ciemnozielone z rowkiem, od spodu z dwoma szerokimi białymi paskami; ułożone dwustronnie, płasko, od góry pojedyncze krótsze przylegają do pędu i skierowane są ku wierzchołkowi, często odwrócone dolną stroną do góry. S z y s z k i bardzo małe, 1,5 - 2,5 cm dł., miękkie, zwisające, z nielicznymi łuskami, opadają po wysypaniu się nasion. Drzewo żywiczne; d r ewn o twardzielowe, bezżywiczne, jednolicie żółtokremowe z brunatnym odcieniem, giętkie i łupliwe. W y s t .: wsch. Ameryka Płn. głównie USA. U p r .: b. mroz. (> - 29 °C), wymaga świeżych, żyznych, wilgotnych gleb, wysokiej wilgotności powietrza i stanowisk cienistych lub półcienistych. Nie znosi suszy, upałów i zadeptywania gleby w pobliżu korony. Toleruje cięcie i formowanie. W uprawie w Europie od XVIII w, w Polsce od 1824 r. Najlepiej wśród drzew iglastych, oprócz cisów, znosi ocienienie. Z a s t .: pięknie wygląda sadzona pojedynczo lub w grupach w pobliżu zbiorników wodnych. Doskonała na formowane żywopłoty i szpalery. O k a z y największe w Polsce: Brwice 16/360 (inf. od T. Bojarczuka) i w okolicach Wrocławia: Wawrzeńczyce, gm. Mietków 30/310, 30/262, Wrocław 23/200. P o c h .: nn <1928 r. (pomiar w 2000 r. kw. XIA 19/282); OBUWr. Wrocław - 1992.

Nazwa zbiorowa dla drzew o krótkich igłach. Odmiana osiąga 5 - 10 m wysokości, rośnie bardzo powoli, ma delikatne, ażurowe gałązki i krótkie, ciemnozielone igły, około 7 mm dł. U p r .: b. mroz. (> - 29 °C). P o c h .: nn - <1928.