419 panorama.16 ; kwatera IVF
010755
Acer 'Silver Vein' {Hillier & Sons ok. 1960}
[A. davidii 'George Forrest' A. pensylvanicum 'Erytrocladum']
syn.: Acer conspicuum 'Silver Vein'
Klon 'Silver Vein'
Mae d r z e w o, do 10 m wysokoci w Anglii, sabo ugazione, o dugich liciach 12 - 20 10 - 15 cm, lekko 3-klapowych i pdach zielonych z licznymi srebrnobiaymi, podunymi smugami (!). U p r .: mrozoodporno niedostatecznie u nas poznana, prawdopodobnie zad. mroz. ( - 26 C); odmiana ozdobna dziki „wowej” korowinie i duym liciom. P o c h .: Firma C. Esveld, Boskoop - 1991.
158 panorama. 4; kwatera X
008374
Acer shirasawanum Koidz. 'Aureum' (Siesm.) Delendick 1989 {Japonia <1800}
syn.: Acer japonicum aureum hort. ex Schwer., 1893, Acer japonicum 'Aureum' , Acer japonicum 'Flagelliforme
Aureum' Van Houtte 1885, Acer japonicum 'Goldenmoon' Kesley et Dayton 1942, Acer japonicum
'Macrophyllum Aureum' G.Nicholson 1881, Acer japonicum 'Ogon itaya', Acer japonicum 'Ougon-itaya'
(bdnie), Acer japonicum 'Kinkakure', Acer japonicum 'Kin-kakure', Acer japonicum 'Kakuregasa', Acer
palmatum
'Kakure gasa', Acer shirasawanum 'Ogon itaya', Acer shirasawanum Koidz. f. aureum (Siesm.)
Delendick 1984
Klon Shirasawy 'Aureum', syn.: Klon Shirasawy odm. zocista
K r z e w 1 - 3 m wysokoci, rzadko mae drzewa do 5 - 8 m, gsto ulistnione, szerokie i zwarte, ronie bardzo powoli, czsto mylone z A. japonicum 'Aureum'. L i c i e sezonowe 7 - 10 cm red., tozielone przez cay okres wegetacji, jesieni pomaraczowe do czerwonych; 11(9 - 13)-klapowe (!), klapy wcite do 1/5 d. licia; ogonki liciowe i mode skrzydlaki czerwone. U p r .: mroz. ( - 29 C); wskazana jest uprawa w pcieniu, gdy licie bywaj uszkadzane przez promieniowanie soneczne. W a r t o w i e d z i e : w uprawie w Japonii od ponad 200 lat, w Europie w Aceretum C. Esveld w Boskoop od 1865 r. okaz ten ma prawie kulist koron okoo 5 m red. P o c h .: OB Kanagawa 1993; Boskoop, gieda - 1995.
kwatera XIA endemit
007866
Acer shirasawanum Koidz. 1911 var. shirasawanum Sekcja Palmata, Seria Palmata
syn.: Acer japonicum 'Microphyllum', Acer japonicum f. microphyllum Siesm. 1889
Klon Shirasawy odm. typowa
Niewielkie d r z e w k o lub zwarty k r z e w w uprawie w Europie okoo 6 - 15 m wysokoci, w Arboretum w Rogowie 14 m, podobny do A. japonicum. P d y zielone, czasem z sinawym nalotem. Li c i e sezonowe, okrgawe 6 - 8(12) cm red., jasnozielone, do sztywne, wachlarzowate, pytko (9)11-klapowe, klapy trjktnojajowate, wcite do 1/3 dugoci blaszki, podwjnie pikowane; mode obustronnie pokryte woskami, dojrzae tylko na spodzie na nerwach; ogonki nagie; jesieni przebarwiaj si na zocistoto z lekkim odcieniem karminowym. K w i a t y w IV/V, ukazuj si rwnoczenie z limi, drobne, patki bladorowe lub biae, dziaki zaczerwienione lub kremowe. O w o c e okoo 2 cm d., stercz do gry (!), skrzydeka ustawione pod ktem rozwartym. W y s t .: japoskie wyspy Shikoku i Hondo. U p r .: dost. mroz. ( - 23 C). W a r t o w i e d z i e : nazw nadano dla upamitnienia japoskiego botanika Homi Shirashawy (18681947). P o c h .: Arboretum SGGW w Rogowie ofiarowa J. Tumiowicz - 1990.
kwatera IIIF
003584
Acer tataricum ssp. ginnala (Maxim.) Wesm. 1890 Sekcja Ginnala
syn.: Acer actinatum Siebert et Voss 1894, Acer ginnala Maxim. 1857, Acer ginnala ssp. theiferum (W.P.Fang)
W.P.Fang 1979, Acer tataricum var. aidzuense Franch. 1879 non Pax 1886 non Nakai 1935, Acer tataricum var.
laciniatum Regel 1857, Acer theiferum W.P.Fang 1966
Klon tatarski pgat. Ginnala, syn.: Klon tatarski odm. Ginnala
Podobny do A. tataricum ssp. tataricum, ale l i c i e wsze i mniejsze, do 8 cm d., sztywne, ciemnozielone, czasem nieco biaawo lub rowo upstrzone, karbowanopikowane, zwykle 3-klapowe, klapa rodkowa najdusza; jesieni piknie jaskrawoczerwone (!). W y s t .: pn.-wsch. Chiny, Manduria, Mongolia, Pw. Koreaski, Japonia. U p r .: b. mroz. (> - 29 C), wiatodny. Z a s t .: wyjtkowo cenny do jesiennych, barwnych zestawie. P o c h .: OB d ofiarowaa J. Krzemiska-Freda - 1993.
kwatera XVA
003606
Acer tataricum L. 1753 ssp. tataricum Sekcja Ginnala
syn.: Acer cordifolium Moench 1794, Acer tataricum Moench 1774, Acer tataricum Poir. 1823
Klon tatarski pgat. typowy
Wysoki k r z e w lub mae d r z e w k o , czsto wielopniowe, 4 - 6(10) m wysokoci, z szerok, zaokrglon, gst i nisko osadzon koron. L i c i e sezonowe 5 - 10 cm d., cienkie, jasnozielone, jajowate, bez klap (!) lub tylko z lekko zaznaczonymi 2 bocznymi; mode pokryte woskami; jesieni zwykle te, czasem te bladorowe . K w i a t y w V/VI, 5 cm d., po rozwiniciu lici, bardzo miododajne, pachnce, drobne, zielonkawe lub biae; zebrane w szczytowych, szerokich wiechach. O w o c e w VII/IX, mae 2 - 3 cm d., skrzydeka ustawione pod ktem ostrym lub w linii prostej, czerwone przed dojrzeniem adnie kontrastuj z limi. W y s t .: rod. i pd.-wsch. Europa po Austri i Wgry oraz Anatolia, Armenia, Kaukaz. U p r .: gatunek b. mroz. (> - 29 C), odporny na susz, wymagania siedliskowe ma przecitne. Z a s t .: adny pokrj, efektowne czerwone owocostany i jesienne przebarwienie. Cenny krzew do zadrzewie krajobrazowych, zwaszcza przydronych. Moe by stosowany na formowane ywopoty. P o c h .: nn - <1928.
256 panorama: 6, 7; kwatera IVD; fot. 166
007840
Acer tegmentosum Maxim. 1857 Sekcja Macrantha
syn.: Acer pensylvanicum ssp. tegmentosum (Max.) Wesm. 1890
Klon zielonokory
Mae d r z e w o , w ojczynie do 15 m wysokoci, w uprawie czsto wyprostowany krzew, ronie powoli. K o r o w i n a dekoracyjna, zielona z licznymi biaymi prkami (!). Mode p d y pocztkowo biae od nalotu (!), starsze z biaymi prkami na zielonym tle. L i c i e sezonowe 10 - 18 cm d., w zarysie kwadratowe lub prostoktne, 3(5)-klapowe; klapy trjktne, rodkowa najwiksza, boczne mae, ukone, niekiedy z dwoma maymi klapkami u nasady, brzegi ostro, nierwno pikowane; grna strona licia ciemnozielona i gadka, dolna bladozielona z ciemn, gst siatk nerww; jesieni te. K w i a t y w V, mae, 6 - 7 mm red., te, w zwisajcych gronach. Skrzydeka 3 cm d., rozwarte prawie horyzontalnie. W y s t .: Daleki Wschd Manduria, pn. cz Pw. Koreaskiego. U p r .: b. mroz. ( - 29 C); lubi gleby yzne, stanowiska soneczne i pcieniste. W uprawie od 1892 r., w Polsce od 1929 r. Z a s t .: bardzo dekoracyjny, zarwno ze wzgldu na jesienne przebarwienia, ozdobne pdy, jak i korowin. Moe z nim jedynie konkurowa Acer pensylvanicum ssp. pensylvanicum i A. capillipes. P o c h .: Arboretum SGGW w Rogowie ofiarowa J. Tumiowicz - 1994.
rodzina Actinidiaceae - Aktinidiowate
Actinidia Lindl. 1836
syn.: Trochostigma
Aktinidia
Do rodzaju naley okoo 40 gatunkw pnczy, wystpujcych w wsch. Azji, gwnie w Chinach. W Polsce uprawianych jest 6 gatunkw i 3 odmiany uprawne. K r z e w y pn si przy pomocy wijcych si pdw. L i c i e maj sezonowe, skrtolege, dugoogonkowe, pojedyncze, zwykle ostro pikowane, zmienne, nawet na jednej rolinie, pod wzgldem ksztatu, koloru i owosienia. K w i a t y rozdzielnopciowe, dwupienne, czasem poligamiczne, zwykle 5-krotne, niedue, liczne szyjki supka s pasko, promienicie rozpostarte (!). O w o c e to okrgawe lub cylindryczne jagody, nagie lub pokryte woskami, jadalne. U nas uprawiane s przewanie jako krzewy ozdobne, w krajach Azji Pd.-Wsch. to popularne krzewy owocowe. Wytrzymao poszczeglnych gatunkw na mrozy rna; wymagaj gleb yznych, wieych i wilgotnych, stanowisk sonecznych lub ocienionych, osonitych, ciepych.
252 panorama 6; kwatera: IVA, IVB, IVC
003607
Actinidia arguta (Siebold et Zucc.) Planch. ex Miq.1867
syn.: Actinidia volubilis Carrire, Trochostigma arguta Siebold et Zucc. 1843
Aktinidia ostrolistna
Silnie rosncy k r z e w, o pdach wijcych si, wspina si na 6 - 8 m wysokoci, w ojczynie do 25 m. Li c i e sezonowe, szerokojajowate lub eliptyczne, do 12 cm d., na wierzchoku krtko zaostrzone, z wierzchu ciemnozielone, poyskujce, nagie, od spodu z kpkami woskw w ktach nerww; ogonki liciowe zaczerwienione, 5 - 8 cm d. K w i a t y w IV, jedno- lub dwupienne, biae, do 2 cm red., zebrane po 1 - 3, pachn. O w o c e  w IX/X, zielonkawote, do 2,5 cm d., jadalne. W y s t .: Japonia, Korea, pn. Chiny, rosyjski Daleki Wschd. U p r .: b. mroz. (> - 29 C). Z a s t .: pncze o jadalnych owocach; ze wzgldu na czste zjawisko dwupiennoci, naley sadzi wyselekcjononowane odmiany, o znanej pci; pocztkowo wymagaj przywizywania do podpr. P o c h .: nn - <1928; Szkka E. Jaskua, Wrocaw ofiarowa E. Jaskua - 1990, 1993.
kwatera: IVC, VIA
006432
Actinidia chinensis Planch.1847
syn.: Actinidia chinensis hort. non Planch. (bdnie = Actnidia deliciosa)
Aktinidia chiska
Pn c z e w uprawie do kilku metrw wysokoci, w ojczynie do 10 m, o szorstkich pdach pokrytych rudawymi woskami, czsto dwupienne. L i c i e due 6 - 17 cm d., jajowate, krtko zaostrzone, od spodu gsto pokryte szarymi woskami. K w i a t y w V/VI, 3 - 5 cm szer., (>) pojedyncze w ktach lici, (+) na og po 3, kremowote. O w o c e 3 - 5 3 cm, tozielone, pokryte woskami, smaczne i aromatyczne u nas nieliczne i rzadko dojrzewaj. U p r .: gatunek ndost. mroz. ( - 18 C), wraliwy na susz; nawet w zach. Polsce, w surowe zimy, cakowicie wymarza. Do amatorskiej uprawy na owoce polecane s odmiany jednopienne lub dobrane parami okazy o znanej pci. P o c h .: OB PAN Warszawa Powsin ofiarowa W. Gawry 1989; Szkki E. Jaskua - 1990.
kwatera IIIC
003608
Actinidia kolomikta (Maxim. et Rupr.) Maxim. 1859
syn.: Prunus kolomikta Maxim. et Rupr. 1859, Trochostigma kolomikta Rupr. 1857
Aktinidia pstrolistna
Pn c z e sabo wijce si, w uprawie okoo 2 - 3 m wysokoci, w ojczynie do 15 m, na og dwupienne. Li c i e sezonowe, mikkie i cienkie, jajowate do 10 - 15 cm d., ostro pikowane, u nasady sercowate, na wierzchoku krtko zaostrzone, matowozielone; grna cz licia ju w maju zabarwia si (!) kredowobiao, pniej rowo, a w jesieni na karminowoczerwono. U krzeww mskich plamy wystpuj czciej i s intensywniejsze ni u eskich. K w i a t y pojawiaj si w V/VI, po 13, biae, 1,5 - 2 cm red., pachn. O w o c e w VII/VIII, do 2 cm d., zielonkawote, smaczne, ale nietrwae. W y s t .: pn. Chiny, Korea, Japonia, rosyjski Daleki Wschd. U p r .: gatunek b. mroz. (> - 29 C), wraliwy na susz. Z a s t .: cenne pncze pstrolistne i owocodajne; na pocztku uprawy wskazane przywizywanie do podpr. Krzewy mog by niszczone przez koty, na ktre dziaa charakterystyczny zapach aktinidii, podobnie jak kozek lekarski (Valeriana officinalis L.), niektre szachownice (Fritillaria L.) i oanki (Teucrium L.). P o c h .: Arboretum Lene w lizowie ofiarowa S. Sktas - 1995.
kwatera: B/1,IIIF
016890
Actinidia kolomikta 'Dr Szymanowski' Szymanowski et Dolat. 1995 {Arboretum w
Rogowie <1970/T. Szymanowski ok. 1970}
Aktinidia pstrolistna 'Dr Szymanowski'
Odmiana znaleziona w Arboretum w Rogowie i wprowadzona do uprawy okoo 1970 r. przez dendrologa Tadeusza Szymanowskiego. „Obupciowa”, samopylna odmiana odporna na mrozy; dorasta do 5 m wysokoci; owoce dugoci okoo 2,5 cm (J. Dolatowski 1999). Up r .: b. mroz. (> - 29 C). P o c h .: ofiarowa Zwizek Szkkarzy Polskich - 1999, 2000.
rodzina Hippocastanaceae - Kasztanowcowate
Aesculus L. 1753
Kasztamnowiec
Do rodzaju naley 15 gatunkw wystpujcych we wsch. Azji, Ameryce Pn. i 1 w pd.- wsch. Europie. W Polsce uprawianych jest 9 gatunkw, 6 mieszacw midzygatunkowych, 3 formy i odmiany botaniczne oraz 18 odmian uprawnych. Do rodzaju nale d r z e w a , rzadziej k r z e w y z duymi pczkami, niekiedy lepkimi od balsamicznej ywicy. L i c i e maj sezonowe, nakrzylege, doniasto zoone z 5 - 9 (11) caobrzegich listkw, brzegiem pikowanych lub karbowanopikowanych. K w i a t y pojawiaj si w V/VI, s obupciowe lub msko jednopienne (w kwiatostanie zarwno kwiaty mskie i obupciowe), skadaj si z 4 - 5 patkw korony i dziaek kielicha, z 5 - 9 prcikw, 1 grnego supka; zebrane w wyprostowane, stokowate, szczytowe wiechy, biae, czerwone lub tawe. O w o c e  to kuliste lub gruszkowate, grubocienne, due torebki, pkajce 3 klapami; z wierzchu zielone lub brzowe, gadkie lub w rnym stopniu pokryte brodawkami lub kolcami. Nasiona due, z duym znaczkiem, po 1 - 3 w torebce, zwane s popularnie kasztanami. Wytrzymao na mrz gatunkw rna. Wykazuj du tolerancj w stosunku do gleby, najlepiej rosn na glebach yznych, gbokich, przepuszczalnych i dostatecznie wilgotnych. Lubi stanowiska soneczne, ale toleruj take pcie. Drzewa kasztanowca pospolitego atakowane s przez Szrotwka kasztanowiaczka (Cameraria dridelk). Pojawi si on 15 lat temu w Macedonii i od tamtego czasu opanowa praktycznie ca Europ; w Polsce notowany jest od 1997 roku. Zwalczanie moliwe jest poprzez opryskiwanie caych koron, ale w praktyce, ze wzgldw technicznych, prawie niewykonalne. Due nadzieje naley wiza z metod wprowadznia (iniekcji) insektycydw o dziaaniu systemicznym bezporednio w pnie drzew. Nie bez znaczenia moe by take bielenie pni. Mamy nadziej, e uda si ochroni te drzewa przed szrotwkiem kasztanowiaczkiem i zachowa jego wysokie walory estetyczne. W a r t o w i e d z i e o odmianach polskich, ktrych nie ma w Wojsawicach: A. hippocastanum 'Partyzant' {W. Seneta/Szkki Bronisze ok.- 1960}.
634 panorama 26; kwatera V
003609; tetraploid
Aesculus carnea Hayne 1821 {Francja ok. 180012}
[A. hippocastanum A. pavia]
syn.: Aesculus hippocastanum rubicunda, Aesculus intermedia Andr, Aesculus pavia flore carneo, Aesculus
pavia flore roseo, Aesculus rubicunda
Loisel 1821, Pavia carnea Spach 1834, Pavia carnea superba
Kasztanowiec czerwony
D r z e w o okoo 10 - 15(20) 8 - 12(15) m, o kulistej, gstej koronie, pdach nagich i nieznacznie lepkich pczkach. L i c i e sezonowe, 8 - 15 cm d., zwykle 5-listkowe, krtkoogonkowe lub prawie siedzce; grubsze, sztywniejsze, ciemniejsze i bardziej byszczce od A. hippocastanum, jesieni tobrzowe. K w i a t y w VI, krwistorowe do czerwonych; zebrane w wiechach 15 - 20 cm d. O w o c e brzowawe, 3 - 4 cm red., gadkie (jak u A. pavia) lub z drobnymi, szcztkowymi kolcami. U p r .: b. mroz. (> - 29°C) i odporny na szkodnika szrotwka kasztanowiaczka. P o c h .: nn - < 1928 r., w Wojsawicach w 2000 r. 15 m/220 cm.
kwatera A/6a
010769
Aesculus 'Digitata' (Francja ok. 1860)
[A. hippocastanum ?]
syn.: Aesculus hippocastanum 'Digitata', Aesculus hippocastanum pumila Dippel
Kasztanowiec 'Digitata', syn.: Kasztanowiec pospolity odm. palczasta, Kasztanowiec zwyczajny odm.
palczasta
Mae d r z e w o , po 90 latach uprawy osiga okoo 10 m wysokoci, ronie bardzo powoli. L i c i e ma sezonowe, mae, nietypowe, zmienne; listki zwykle 35, bardzo wskie, o zredukowanej blaszce, nieznacznie pikowane lub caobrzegie; o licia rozszerzona i czasem oskrzydlona. K w i a t y nieliczne lub brak; zebrane w krtkie i szerokie kwiatostany. U p r .: b. mroz. (> - 29 C). P o c h .: Firma C. Esveld, Boskoop - 1991.
144 panorama: 3, 4, 6, 8, 11, 15, 17 - 20, 24; kwatera: IIID, IIIF, XV, fot. 224
003611 2n = 40
Aesculus hippocastanum L. 1753
Kasztanowiec pospolity, syn.: Kasztanowiec zwyczajny, Kasztan gorzki, Kasztan dziki, Kataniec,
„Kasztaniec”
D r z e w o 20 - 25(33) m wysokoci, o regularnej, gstej, kopulastej lub szerokocylindrycznej koronie. Due p c z k i pokryte s balsamiczn ywic. L i c i e ma sezonowe, due, do 25 cm d., zoone z 5 - 7 odwrotnie jajowatych listkw, klinowatych u nasady, brzegiem pojedynczo lub podwjnie pikowanych. K w i a t y rozwijaj si w V i s miododajne, biae; zebrane w duych, do 30 cm d., stokowatych wiechach. O w o c e we IX/X, do 6 cm red., zielone, kolczaste. D r e w n o  bielaste, rozpierzcho naczyniowe, taworowe, nietrwae, mikkie, lekkie, atwo upliwe; soje przyrostw rocznych wyranie rozgraniczone ciemniejsz lini. W y s t .: Bakany; w Polsce od dawna zadomowiony i uwaany za rodzimy. U p r .: b. mroz. (> - 29 C), wymaga gleb wieych, yznych, wilgotnych, miejsc sonecznych lub pcienistych i ciepych. Nie toleruje miejsc suchych licie wtedy wczenie zasychaj i opadaj (!). Na dobrych stanowiskach odporny na warunki miejskie. Od 1999 r. masowo atakowany przez szrotwka kasztanowiaczka minujcego licie, ktre nastpnie brzowiej i opadaj ju w lipcu. Z a s t .: jest to jedno z najcenniejszych drzew ozdobnych. Ma pierwszorzdne walory dekoracyjne przez cay rok gst ciemna ziele, masywn koron, wspaniae kwiatostany, jesieni barwne licie i „kasztany” (!). Doskonae drzewo alejowe (parki, bulwary, promenady miejskie), przepiknie wyglda jeli jest sadzone pojedynczo, cenne w krajobrazie, szczeglnie na obrzeach lasw i przy lenych drogach, gdzie jest cenn karm dla zwierzyny jeleni, saren. Dawniej bywao sadzone przy stajniach i oborach, poniewa gsta korona chona nieprzyjemne zapachy. W a r t o   w i e d z i e : wiee nasiona kasztanowca, kwiaty i kora zawieraj mieszanin zwizkw saponiniowych, flawonoidowych i kumarynowych. Leki produkowane na bazie tych surowcw s stosowane w zastojach ylnych (ylaki, guzy krwawnicowe, wrzody podudzia, zakrzepowe zapalenie y), w obrzkach rnego pochodzenia (obrzki puc, mzgu, goni) oraz profilaktycznie po silnych stuczeniach mini i oglnych urazach po wypadkowych. Nasiona zawieraj do 50% skrobi i do 25% saponin. Saponiny oprcz zastosowania w medycynie s stosowane take w przemyle chemicznym (rodki piorce, ganice p/po.), w przemyle kosmetycznym (kremy, szampony, kremy do golenia). Nasiona su take do wyrobu kleju i s dobr karm dla zwierzt. Uwaa si, e wykazuj silne, korzystne dla czowieka „promieniowanie” i stosuje si je do sporzdzania tzw. ekranw radiacyjnych. R o l i n a t r u j c a : saponiny z niedojrzaych (!) kasztanw spoyte w niekontrolowany sposb powoduj rozpad czerwonych krwinek. W a r t o wi e d z i e : w uprawie od 1575 r. najpierw w Turcji, a od 1576 r. w ogrodzie cesarza Maksymiliana II Habsburga, skd przez ogrodnikw krlowej Bony trafi do Polski. Krl Stefan Batory zaleci ogrodnikowi Lorenzo Bozeto, by przy przebudowie ogrodu w obzowie, wykorzysta „stroyne katace”. O k a z y n a j w i k s z e w P o l s c e : Lublin, gm. Krzywin 26/501/241, Owiska, gm. Czerwonak 24/465/204, Warszawa 26/446/195, Starogard, gm. Resko 24/420/183 i w o k o l i c a c h W r o c a w i a Gdkowice, gm. Milicz 15/490, Wisko 19/480, Wisznia Maa 24/440, Gilw, gm. Niemcza 26/410. P o c h .: nn - < okoo 1880 r.; pomiary w 2000 r.: kwatera IIIF 31 m wys. i 362 cm obwodu oraz 33/371, IVC 28/438, IX 18/237.
kwatera A/3
014547
Aesculus hippocastanum 'Memmingeri' Je. 1855 {Niemcy <1855}
Kasztanowiec pospolity 'Memmingeri', syn.: Kasztanowiec pospolity odm. Memmingera, Kasztanowiec
zwyczajny odm. Memmingera
Wyglda prawie identycznie jak gatunek, ale ronie wolniej. Li c i e ma pocztkowo tawe, pniej jakby biao oprszone, starsze zielonkawe, wygldaj nieco chorobliwie. Kwiatostany do 40 cm d. (!). U p r .: b. mroz. (> - 29 C); zalecane s miejsca soneczne, wtedy wybarwienie intensywniejsze, cho licie mog by przypalane przez soce. Odmiana nie czsto spotykana w Polsce tylko w kilku kolekcjach. P o c h .: OBUWr Wrocaw - 1990.
180 panorama: 4, 5, 10, 26; kwatera: IVC; fot. 101
010770
Aesculus hippocastanum 'Pyramidalis' {prawd. Szkki w Niedwiedziu 1832}
syn.: Aesculus hippocastanum pyramidalis Simon-Louis 1900
Kasztanowiec pospolity 'Pyramidalis', syn.: Kasztanowiec zwyczajny odm. stokowata, Kasztanowiec
biay odm. stokowata
Due, gste d r z e w o do 25 m wysokoci, o gaziach wzniesionych pod ktem 45, w modoci ma pokrj stokowaty, z wiekiem jednak poszerza si, a do kulistego. U p r .: b. mroz. (> - 29 C). P o c h .: nn - < okoo 1880 r.; pomiar w 2000 r. 25 m wys. i 480 cm obwodu.
342 panorama:13,14; kwatera XIIB; fot.130
003612
Aesculus parviflora Walter 1786
syn.: Aesculus macrostachya Michx.1803, Pavia alba Poir. 1804, Pavia macrostachya (Michx.) Loisel.
Kasztanowiec drobnokwiatowy
K r z e w (!) do 3(5) m wysokoci, rozrasta si bardzo szeroko, dziki podziemnym rozogom oraz pokadajcym si na ziemi i ukorzeniajcym gaziom. P d y ma jasnoszare. L i c i e zoone z 57 wyduonych listkw, eliptycznych lub odwrotnie jajowatych, prawie siedzcych, do 8 - 20 cm d., karbowanopikowanych, od spodu zwykle pokrytych szarymi woskami. K w i a t y rozkwitaj pno w VII/VIII i s kremowobiae, z 4 - 5 wskimi patkami 1 cm d., prciki kilka razy dusze od patkw z czerwonymi pylnikami; zebrane w wiechy do 20 cm d., ktre stercz ponad koron (!), pachn wieczorem i s chtnie odwiedzane prze my. O w o c e w IX/X, nieliczne, mae 2 - 3 cm red., brzowawe, gadkie lub z nielicznymi kolcami. W y s t .: pd.-wsch. Ameryka Pn. w ojczynie kwiaty zapylaj kolibry. U p r .: b. mroz. (> - 29 C), bardziej odporny na susz od kasztanowca pospolitego A. hippocastanum. Wymaga gleb yznych, prchniczych i wilgotnych, stanowisk sonecznych lub pcienistych. W uprawie w Anglii od 1785 r., w Polsce od 1808 r. Z a s t .: cenny krzew ze wzgldu na zwarty pokrj i charakterystyczne, pne kwitnienie. Najlepiej prezentuje si na otwartej przestrzeni, na trawniku. Naley wtedy, wok krzewu pozostawi pas dobrze uprawianej ziemi, okoo 1 m szerokoci, by mg swobodnie rozrasta si. P o c h .: nn - <1928.
rodzina Lardizabalaceae - Krpieniowate
Akebia Decne 1939
Akebia
Znane s 4 gatunki krzeww wystpujce w Himalajach i Chinach; w Polsce uprawia si 2 gatunki. S t o p n c z a owijajce si pdami wok podpr. L i c i e maj sezonowe, palczastozoone z 3 lub 5 listkw.
kwatera: IIIC, IVC
003614
Akebia quinata (Houtt.) Decne. 1839
syn.: Rajania quinqueifolia Houtt. 1779
Akebia piciolistkowa
P n c z e wspina si do 5(10) m wysokoci. Mode p d y ma fioletowoczerwone, potem brzowe z jasnym nalotem. L i c i e sezonowe, skrtolege, palczastozoone z 5 listkw, 3 - 5 1 - 2 cm, caobrzegie, z wierzchu ciemnozielone, spodem sine, niekiedy utrzymuj si zielone do koca zimy. K w i a t y w V, rozdzielnopciowe, jednopienne, pachn; zebrane w zwise grona eskie ciemnofioletowe i mniejsze, rowe mskie. O w o c e podobne do ogrka, zoone s z misistych jagd do 8 cm d. Nasiona liczne, otoczone sodkim miszem. W y s t .: rod. Chiny, Pw. Koreaski do Japonii. U p r .: b. mroz. (> - 29 C), wymagania siedliskowe mae, lubi stanowiska soneczne. Z a s t .: atrakcyjne pncze o oryginalnych kwiatach i dugo zielonych liciach. P o c h .: nn - <1928; Arboretum w Bolestraszycach ofiarowa J. Pirecki 1997; „Clematis” Szkka Pojemnikowa Sz. Marczyski i W. Piotrowski, Pruszkw ofiarowa Sz. Marczyski - 1996.
rodzina Alangiaceae - Alangiowate
Alangium Lam. 1783
Alangium
Do rodzaju naley 17 gatunkw wystpujcych w tropikach i subtropikach Azji, Afryki i Australii; w Polsce uprawiane s tylko 2 gatunki i tylko w nielicznych kolekcjach specjalistycznych, prawdopodobnie bez szans na dusz upraw.
kwatera IIIF
009257
Alangium platanifolium (Siebold et Zucc.) Harms 1898
syn.: Marlea platanifolia Siebold et Zucc. 1845
Alangium platanolistne
K r z e w w ojczynie 3 2 m wysokoci, wyprostowany. L i c i e sezonowe do 20 cm d., doniasto podzielone z 3 - 7 klapami, klapy caobrzegie przypominaj licie klonu; z wierzchu ciemnozielone, od spodu zielone. K w i a t y w VII/VIII, biae, do 4 cm red., rurkowate z odwinitymi patkami, pachn; zebrane s w pki po 4 - 7. W y s t .: Japonia, Korea. U p r .: nie mroz. (< - 15 C). P o c h .: Firma C. Esveld, Boskoop - 1993.
rodzina Betulaceae - Brzozowate
Alnus Ehrh.
Olsza, syn. olcha
Do rodzaju naley 35 gatunkw wystpujcych na pkuli pnocnej, gwnie w strefie klimatu umiarkowanego, po pd.-wsch. Azj i Andy. W Polsce na naturalnych stanowiskach rosn 3 gatunki i ich mieszace, a uprawiane s 23 gatunki, 5 odmian botanicznych, 4 mieszace midzygatunkowe i 13 odmian uprawnych. Olsze to d r z ew a i k r z e w y rozdzielnopciowe, jednopienne, wiatropylne, o liciach sezonowych. K w i a t y mskie skadaj si z 14 prcikw i 4-dzielnego, drobnego okwiatu; kwiaty eskie nie maj okwiatu; zebrane s w krtkie, szyszkowate kotki ustawione po kilka obok siebie. O w o c o s t a n y zoone s ze zdrewniaych usek powstaych ze zronitych ze sob przysadek i podkwiatkw. Nie opadaj one jak u brzz, lecz pozostaj na osi tworzc jakby szyszeczki, ktre dopiero na wiosn opadaj w caoci. O w o c e m jest may orzeszek z dwoma wskimi skrzydekami. L i c i e pojedyncze, pikowane lub zbkowane, ustawione s skrtolegle. Wikszo gatunkw olsz lubi gleby wilgotne i chodne, dobrze rosn na bagnistych i torfiastych oraz w pobliu wd stojcych i pyncych. S rolinami wiatolubnymi i tylko niektre z nich toleruj w modoci sabe ocienienie. Na korzeniach olsz wystpuj guzowate narola wywoane przez wspyjce z nimi bakterie wice wolny azot z powietrza. W a r t o w i e d z i e : o odmianach polskich , ktrych nie ma w Wojsawicach: A. incana 'Follis Aureomarginatis' {F. Royski <1913/1913}.
kwatera A/7
003618
Alnus japonica (Thunb.) Steud. 1840
syn.: Alnus japonica var. genuina Callier, Alnus japonica var. latifolia Callier, Alnus maritima var. japonica
Regel, Alnus maritima var. arguta Regel, Alnus reginosa Nakai, Betula Alnus Thunb 1784 non L., Betula
japonica
Thunb. 1799
Olsza japoska, syn.: Olcha japoska
D r z e w o w ojczynie do 25 m wysokoci, w uprawie 10 -15 m, o wsko stokowatej koronie. L i c i e sezonowe, do 13 cm d., wskoeliptyczne lub jajowato wyduone i wycignite w ostry wierzchoek, pikowane, skrzaste, byszczce, nagie, z 7 - 9 parami nerww. K w i a t o s t a n y rozwijaj si w II - III, znacznie wczeniej od olszy czarnej. W y s t .: Japonia, pn.-wsch. Azja. Up r .: b. mroz. (> - 29 C), wymaga wilgotnych gleb. Z a s t .: interesujcy gatunek, ceniony ze wzgldu na gste ulistnienie i odmienny od innych olsz ksztat lici. P o c h .: OBUWr Wrocaw - 1998.
fot.96    PL
65 panorama :1b,21b,25; kwatera: IB, A/6b, A/79;
003615 2n = 28
Alnus glutinosa (L.) Gaertn. 1791
syn.: Alnus nigra Gilib. 1792, Alnus palustris Salisb. 1796, Alnus rotundifolia Mill. 1768, Alnus rotundifolia
Stokes, Betula glutinosa Lam., Betula glutinosa L. 1759, Betula palustris Salisb. 1796
Olsza czarna, syn.: „olcha”, „olsza”
D r z e w o do 25 m wysokoci, o stokowatej koronie u modych drzew, u starszych cylindrycznej, aurowej, wskiej, z gaziami odstajcymi od pnia prawie poziomo. Pie prosty, pokryty spkan, niemal czarn korowin. L i c i e sezonowe, do 10 cm d., odwrotniejajowate, zwykle wycite na wierzchoku i obustronnie ciemnozielone, na spodzie z kpkami rudawych woskw w ktach nerww, mode lepkie (!) (= glutinosa) i pachn przyjemnie; jesieni opadaj zielone; D r e w n o beztwardzielowe, rozpierzchonaczyniowe, jednostajnie zabarwione, biae. Po ciciu czerwonoceglaste, pniej czerwonobrzowe. czsto wystpuje faszywa, szarobrunatna twardziel. Drewno lekkie, mikkie, atwo upliwe na powietrzu i nietrwae, w wodzie bardzo trwae (do 100 lat). Stosowane gwnie w budownictwie wodnym i w produkcji ligniny i weny drzewnej. W y s t .: pn.-zach. Afryka, Europa (poza rejonami pnocnymi), Kaukaz. W Polsce pospolita na Niu; zasadniczy skadnik olszyn i zespow gowych, tworzy olesy (olsy). U p r .: b. mroz. (> - 29 C). Najbardziej, z krajowych gatunkw drzew, zwizane z wod. Typowy gatunek dla gleb o duej wilgotnoci, znosi silne zabagnienie, lecz unika bagien bezodpywowych z wod stagnujc i kwan; wraliwa na susze. Gatunek pionierski i lasotwrczy. W Polsce wyczonych drzewostanw nasiennych - 410 ha, drzew doborowych - 266 ha, plantacji nasiennych - 12,7 ha (3602 szczepy). Z a s t .: bardzo charakterystyczne, ciemnozielone, wysmuke i aurowe korony zwizane z naszym krajobrazem. Stosowana gwnie w krajobrazie otwartym, nad rzekami, stawami, wzdu roww i kanaw przecinajcych wilgotne ki i pastwiska. Niezastpiona, przy odpowiednich warunkach glebowych, do zadrzewiania gruntw porolnych i rekultywacji had, wysypisk i innych nieuytkw w okrgach przemysowych. Dla zadrzewie miejskich bez znaczenia. W parkach dobrze prezentuje si w nieduych grupach, gdzie moe stanowi ciemne to dla cyprynika botnego lub metasekwoi. W a r t o w i e d z i e : nie wiemy ile w tym prawdy, ale niektrzy twierdz, e wspiera mistycyzm i umiejtnoci wrbiarskie, wiemy na pewno, e wielkanocna szynka i wdliny wdzone w zimnym dymie olchowym (wilgotne wiry!), z dodatkiem odrobiny jaowca, nie maj sobie rwnych na wiecie pod wzgldem koloru i smaku. P o c h .: stanowisko naturalne; pomiar w 2000 r. kwatera IB 20 m wys. i 147 cm obwodu.
kwatera A/7
006829
Alnus glutinosa 'Imperialis' {<1859}
syn.: Alnus glutinosa imperialis asplenifolia hort. ex Lem. 1859
Olsza czarna 'Imperialis', syn.: Olsza czarna odm. cesarska
Odmiana o liciach mniejszych od gatunku, gboko pierzastosiecznych i klapach wskich, dugich, wygitych, zaostrzonych i caobrzegich. Ronie powoli, zwykle krzewiasto. U p r .: b. mroz. (> - 29 C). P o c h .: Arboretum Lene w lizowie ofiarowa S. Sktas - 1998.
endemit
kwatera A/7
011490
Alnus firma Siebold et Zucc.1846
syn.: Alnus firma var. yasha (Matsum.) Winkler, Alnus sieboldiana Matsum. 1902, Alnus yasha Matsum.
Olsza twarda, syn.: Olsza wskolistna
K r z e w lub mae d r z e w o do 3 m wysokoci. L i c i e sezonowe, wyduone jajowato, do 12 cm d., wycignite w ostry wierzchoek, ostro pikowane; ponad 12 par nerww na dolnej stronie licia pokrytych woskami. „Szyszeczki” do 2 cm d. W y s t .: Japonia. U p r .: zad. mroz. ( - 26 C); wymaga gleb ciepych i osonitych. Z a s t .: kolekcje specjalistyczne. P o c h .: Arboretum Nov Dvr u Opavy 1998.
kwatera A/9
003616
Alnus glutinosa 'Laciniata' {Francja 1755 lub Finlandia, Szwecja ok. 1750}
syn.: Betula laciniata 1788
Olsza czarna 'Laciniata'
D r z e w i a s t a odmiana strzpolistna, do 10 - 12 m wysokoci, o liciach nagich, powcinanych + do poowy, klapach wskich, skierowanych skonie ku przodowi, caobrzegich i ostrych, od spodu z wyranymi, brzowymi domacjami. Podobna do A. glutinosa 'Imperialis', ale ma klapy szersze i krtsze. U p r .: b. mroz. (>- 29 C). P o c h .: OB Wrocaw - 2000.
fot.171
481 panorama: 18, 19, 23; kwatera IIIE;
008760
Alnus incana 'Aurea' {Niemcy <1892}
syn.: Alnus incana aurea hort. ex Dippel 1892
Olsza szara 'Aurea', syn.: Olsza szara odm. zocista
Mae d r z e w o do 10 - 15 m wysokoci lub krzew. L i c i e sezonowe, 5 - 10 cm d., mode te, potem bladozielone, szerokoeliptyczne lub jajowate, ostro zakoczone, u nasady zaokrglone, na brzegu podwjnie pikowane,. P d y i kotki w zimie intensywnie pomaraczowoczerwone. U p r .: b. mroz. (> - 29 C), w Polsce w uprawie od 1900 r. P o c h .: Dendrologick Zahrada VOZ Prhonice - 1992.
379 panorama16; kwatera IIIF
009287
Alnus incana 'Laciniata' Reich. 1830 {Skandynawia <1830}
syn.: Alnus incana var. acuminata Regel, Alnus incana f. acuminata (Regel) Callier, Alnus incana f. acutiloba
(K.Koch) Hallier, Alnus incana var. incisa Bean, Alnus incana var. laciniata Reich 1830, Alnus incana var.
pinnatifida Dippel
Olsza szara 'Laciniata', syn.: olsza szara odm. strzpolistna
Wyglda prawie identycznie jak gatunek, ale ma l i c i e gboko powcinane, klapy ostre, wskie i skierowane skonie ku przodowi; od spodu szare i omszone. Odmiana podobna do A. glutinosa 'Laciniata', ale rni si limi, ktre s nieco dusze, wsze, dugo zaostrzone i zmienne. U p r .: b. mroz. (> - 29 C). P o c h .: Firma C. Esveld, Boskoop - 1993.