fot.140  PL Rchr.
86 pan.:1b,2-15,17,18,19,21a,22-24,26;
kwatera: IA, IIIB, IIIE, IIIF, IVA-E, V, VIAB, VIIB, X, XIB, XIIA-B, XIIIXVI;
004429 2n = 24
Taxus baccata L. 1753
syn.: Taxus baccata var. caucasica Fomin, Taxus baccata ssp. eubaccata Pilg., Taxus baccifera Theophr. ex
Bubani, Taxus communis J.Nelson 1866, Taxus lugubris Salisb., Taxus nucifera Wall.
Cis pospolity, syn.: Cis jagodowy
D r z e w o lub k r z e w do 15 m wysokoci, wyjtkowo dugowieczne, ronie bardzo powoli. Korona u modych drzew stokowata, ciemnozielona, zwarta, u starszych szerokokulista, miotlasta z wieloma wierzchokami. I g y 2 - 3(4) cm 1,5 - 3 mm wielosezonowe, paskie, proste lub nieco szablaste i wysklepione, z wierzchu zielone, byszczce, spodem janiejsze, na szczycie zaostrzone i uoone pasko w dwa rzdy po obu stronach pdu. K w i a t y w III - V, mskie zoone z licznych prcikw w ktach igie na spodniej stronie pdw; eskie mao widoczne. N a s i o n a zmienne, w czerwonej osnwce chtnie zjadanej przez ptaki, m.in.: kosa, drozda, kwiczoa, paszkota, jemiouszk, kowalika. D r e w n o twardzielowe bez przewodw ywicznych, czerwonawe lub brzowe z jasnym bielem, wskosoiste, bardzo twarde i trwae, elastyczne, dobrze si poleruje, w wodzie przybiera zabarwienie fioletowopsowe; dawniej stosowane do wyrobu ukw, kusz, grotw strza, intarsji, oklein meblowych, ng mebli. W y s t .: r. i zach. Europa, Azja Mn., Algieria, pn. Iran gatunek rozproszony; w zach., pn. i pd. czci Polski osiga wschodni granic swego zasigu. U p r .: mroz. ( - 29 C), ale w czasie surowych zim w rnym stopniu przemarza i powoli regeneruje. Lubi gleby przecitne, najlepiej gbokie, wiee, bogate w CaCO3, le ronie na suchych i podmokych. Tolerancyjny w stosunku do wiata, ale jest najbardziej cienioznonym drzewem wrd iglastych. Najlepiej ronie w rejonach o duej wilgotnoci powietrza i czstych opadach. Odporny na skaenia i klimat miejski. Dobrze znosi przesadzanie z bry ziemi, nawet w starszym wieku, dziki gstemu i bogato rozgazionemu systemowi korzeniowemu. Z a s t .: wyjtkowo dobrze znosi cicie (od wczesnej wiosny do chwili rozwijania pczkw w lecie), silnie si zagszcza i jest niezastpionym na formowane ywopoty i rne bryy geometryczne. Jest cennym gatunkiem zalecanym do zadrzewie krajobrazowych oraz do wzbogacenia rnorodnoci gatunkowej upraw lenych. O k a z y najwiksze w Polsce: Henrykw Lubaski, gm. Luba 13/512/1258 (!) najstarsze drzewo w Polsce liczce okoo 1250 lat, Bystrzyca, gm. Wle 13/384/790, Henrykw, gm. Zibice 11/316/728, Harbutowice, gm. Sukowice (cis Raciborskiego) 15/282/667 i w okolicach Wrocawia: Przerzeczyn Zdrj, gm. Niemcza 12/265; 11/231, Mirosawiczki, gm. Sobtka 12/257; 14/195, Ciele, gm. Olenica 10/200 + 9/160. Spord 20 rezerwatw cisa obejmujcych 419 ha powierzchni, najwikszy znajduje si w Borach Tucholskich 80,9 ha powierzchni i okoo 3500 drzew. W a r t o  w i e d z i e : wielka uyteczno drewna cisowego i lk przed jego trujcymi waciwociami byy przyczyn wycinania cisw w naszych lasach. Pierwszy zakaz ich niszczenia wyda krl Wadysaw Jagieo w statucie warckim (1420 - 1423 r.), w ktrym czytamy: „Jeliby kto, wszedszy w las, drzewa, ktre znajduj si by wielkiej ceny, jako cis albo im podobne, podrba, tedy moe by przez pana albo dziedzica pojman, a na rkojmstwo tym, ktrzy on prosi bd, ma by dan”. Jego krlewska mo wyda ten dekret nie z umiowania do drzew, ale dlatego, e drewno cisowe byo mu potrzebne do wyrobu kusz, ukw i innych narzdzi wojennych. Bez wzgldu na przyczyny jego decyzji jest to pierwsza w naszych dziejach ustawa o gatunkowej ochronie przyrody. C i e k a w o s t k i : waciwoci trujce uczyniy cis symbolem mierci i wymieniany bywa wrd drzew wiata podziemnego. Sowianie posypywali igliwiem cisa izby, gdzie przebywa zmary, i drog za konduktem pogrzebowym, aby si zabezpieczy przed powrotem ducha osoby zmarej. Napar z igie cisa, odpowiednio dawkowany przez babki znajce, by radykalnym rodkiem na poronienia podu, a wywar z drewna i kory uchodzi za jedyny skuteczny lek przeciw wcieklinie. Jelenie i sarny chtnie zgryzaj gazki, ale dla koni s one silnie toksyczne. P o c h .: prawdopodobnie stanowisko naturalne - <1928 r. (pomiar w 2000 r. kw.: IIIE 13/140, V 7/110+80+70+78 i 220 cm obwodu przy gruncie, X korona 17 m red.).