Spis panoram   Mapa panoram   Wykaz ro¶lin   Spis znaków i skrótów
PL
403  pan. 16; kwatera IIIC, IVF
004035 2n = 36
Sambucus nigra L.
Bez czarny, syn.: Bez lekarski, Dziki bez czarny
Silnie rosn±cy, lu¼ny k r z ew, czasem ma³e, kuliste d r z e w k o , do 3 - 8 × 3 - 5 m, o krótkim pniu i grubych pźdach. L i c i e sezonowe, 10 - 30 cm d³., z³oæone z 5 - 7 eliptycznych listków, od spodu na nerwach pokrytych w³oskami, ostro pi³kowane, z wierzchu ciemnozielone, od spodu janiejsze, pachn± nieprzyjemnie; jesieni± zielone lub æó³te. K w i a t y w V - VI, pachn± dusz±co, kremowobia³e, zebrane w p³askie, szczytowe podbaldachy o red. 15 - 20 cm. O w o c e w VIII - IX, czarne, soczyste pestkowce, b³yszcz±ce, kuliste, 5 - 8 mm red. W y s t .: Europa poza rejonami p³n. i wsch., Azja Mn. i Kaukaz, zach. Syberia; w Polsce pospolity. U p r .: b. mroz. (> - 29 °C), tolerancyjny co do gleby; na glebach æyznych, zasobnych w azot i wapń (!), umiarkowanie wilgotnych, ronie bardzo szybko i jest agresywny w rozprzestrzenianiu siź; dobrze ronie w pe³nym s³ońcu i w miejscach silnie ocienionych, ale wtedy s³abiej kwitnie i owocuje. Bardzo odporny na zanieczyszczenia powietrza dymami i py³ami w miastach i okrźgach przemys³owych. Z a s t .: rodzimy krzew ruderalny, efektownie kwitn±cy i z piźknie zwisaj±cymi owocostanami. Krzew bardzo cenny do okrźgów przemys³owych, przy zadrzewianiu nieuæytków, np. ha³d oraz w zadrzewieniach krajobrazowych, wiejskich i przydroænych, takæe autostrad. W korzystnych warunkach glebowych czźsto siź sam obsiewa i przy zaniedbaniach ogrodniczych, moæe byę uci±æliwy. W a r t o  w i e d z i e ę : kwiaty zawieraj± flawonoidy, aminy, kwasy organiczne, olejki lotne, garbniki, zwi±zki fenolowe, produkty rozpadu glukozydu sambunigryny, sole mineralne i nieznany zwi±zek potopźdny. Owoce (Fructus Sambuci) zawieraj± m. in.: antocyjany, kwasy organiczne, karotenoidy, garbniki, cukry redukuj±ce, zespó³ witaminy B i C. Kwiaty i owoce w postaci leków stosuje siź jako lek napotny i przeciwgor±czkowy w chorobach gor±czkowych o ³agodnym przebiegu i jako lek pomocniczy w niedostatecznym wydalaniu moczu, zw³aszcza u dzieci i osób starszych; zewnźtrznie napar do przemywania oczu w zapaleniu spojówek oraz jako p³ukanka w anginie, zapaleniu gard³a i jamy ustnej. Owoce, w postaci zagźszczonego odwaru, w bólach neuralgicznych, migrenie, zapaleniu nerwu trójdzielnego i rwie kulszowej; takæe jako rodek rozwalniaj±cy. Uwaga róæne czź¶ci roliny oraz niedojrza³e owoce zawieraj± sambunigrynź, która rozk³ada siź na truj±cy kwas pruski. C i e k a w o s t k i : bez czarny sadzono dawniej na wsi przy „wygódkach” i oborach, gdyæ nieprzyjemnie pachn±ce licie odstrasza³y komary i muchy. Z kwiatostanów zalewanych syropem cukrowym (1:1) otrzymuje siź smaczny sok. Z owoców robiono galaretki i fioletowoczarne wina stosowane do kupaæowania. Sok z owoców stosowany by³ jako naturalny barwnik spoæywczy i do barwienia tkanin. P o c h .: stanowisko naturalne.